Đánh giá khả năng tiếp cận công nghệ giáo dục thế nào?

Cách tiếp cận này phù hợp với cả tiêu chuẩn web accessibility và tư duy thiết kế giáo dục bao trùm. WCAG 2.2 của W3C bao quát các nhu cầu liên quan đến khuyết tật thị giác, thính giác, vận động, lời nói, nhận thức, ngôn ngữ, học tập và thần kinh. CAST, thông qua Universal Design for Learning (UDL), mở rộng góc nhìn sang biến thiên của người học về nhận thức, cảm giác, thể chất, xã hội và văn hóa. UNESCO đồng thời chỉ ra rằng thiết bị, kết nối, khả năng chi trả và ngôn ngữ cũng có thể quyết định một người học có thực sự tiếp cận được công nghệ giáo dục hay không.

Người học có khuyết tật giác quan, vận động và lời nói phải được kiểm tra trực tiếp

Nhóm đầu tiên cần được xem xét là người học có khuyết tật hoặc hạn chế chức năng liên quan đến nhìn, nghe, vận động và lời nói. Đây là những trường hợp mà một lựa chọn thiết kế giao diện tưởng như nhỏ có thể biến thành rào cản ngăn người học hoàn thành toàn bộ hoạt động.

Người mù hoặc thị lực kém có thể cần trình đọc màn hình, khả năng phóng to, tương phản phù hợp và nội dung không phụ thuộc hoàn toàn vào màu sắc hay hình ảnh. Người điếc hoặc nghe kém cần phụ đề, bản chép lời và cách truyền đạt không chỉ dựa vào âm thanh. Người hạn chế vận động có thể không sử dụng chuột chính xác và cần thao tác đầy đủ bằng bàn phím hoặc thiết bị nhập liệu thay thế. Một hoạt động bắt buộc sử dụng giọng nói cũng có thể loại trừ người có khuyết tật lời nói nếu không cung cấp phương thức tương tác khác.

Vì vậy, đánh giá không nên dừng ở việc nhìn giao diện rồi kết luận rằng nó “dễ sử dụng”. Cần thực hiện các nhiệm vụ thực tế: đăng nhập, tìm bài học, xem video, đọc tài liệu, làm bài kiểm tra, gửi bài và nhận phản hồi bằng những phương thức tương tác khác nhau.

WCAG 2.2 cung cấp một benchmark kỹ thuật hữu ích cho phần này. Tiêu chuẩn được tổ chức theo 4 nguyên tắc — perceivable, operable, understandable và robust — với các tiêu chí thành công ở ba mức A, AA và AAA. Tuy nhiên, đạt một mức WCAG phù hợp nên được xem là nền tảng kỹ thuật, không phải bằng chứng duy nhất rằng trải nghiệm học tập đã bao trùm mọi người học.

Người học có khác biệt nhận thức và học tập cần được đánh giá ở cấp độ nhiệm vụ

Accessibility cũng liên quan đến khả năng hiểu và xử lý thông tin. Người học có dyslexia, khó khăn về chú ý, trí nhớ, chức năng điều hành hoặc các khác biệt nhận thức khác có thể nhìn thấy và thao tác được giao diện nhưng vẫn không thể sử dụng nó hiệu quả để học.

W3C lưu ý rằng các khác biệt nhận thức và học tập có thể ảnh hưởng đến việc đọc, viết, làm toán, xử lý thông tin mới, ghi nhớ, chú ý và tư duy bằng ngôn ngữ hoặc con số. Các đặc điểm này cũng không phải lúc nào cũng được chẩn đoán hoặc công khai.

Do đó, bài đánh giá phải xem xét những rào cản như hướng dẫn quá phức tạp, màn hình chứa quá nhiều thông tin cùng lúc, thời gian thực hiện cứng nhắc, điều hướng thiếu nhất quán, yêu cầu ghi nhớ nhiều bước hoặc chỉ cung cấp một cách tiếp nhận kiến thức.

Điểm quan trọng là không mặc định rằng mọi khó khăn đều nằm ở người học. UDL của CAST tiếp cận vấn đề theo hướng dự đoán trước biến thiên của người học và giảm rào cản trong mục tiêu, phương pháp, tài liệu, môi trường cũng như cách đánh giá. Các phương thức biểu đạt và tương tác linh hoạt giúp công nghệ đo đúng năng lực cần học thay vì vô tình đo khả năng thích nghi với một giao diện duy nhất.

Người lớn tuổi, người có hạn chế tạm thời và hạn chế theo tình huống cũng cần được tính đến

Chia người dùng thành hai nhóm “có khuyết tật” và “không có khuyết tật” là chưa đủ. Khả năng của một người có thể thay đổi theo tuổi, sức khỏe, môi trường và thời điểm sử dụng.

W3C xác định cả suy giảm liên quan đến tuổi tác, hạn chế tạm thời và hạn chế theo tình huống là những trường hợp có thể hưởng lợi trực tiếp từ thiết kế accessible. Một người gãy tay tạm thời có thể không dùng được chuột; người học ở nơi ồn ào không thể nghe video; ánh nắng mạnh có thể khiến màn hình khó đọc; sức khỏe hoặc mệt mỏi có thể làm giảm khả năng tập trung và thao tác trong thời gian dài.

Điều này thay đổi cách kiểm thử công nghệ giáo dục. Thay vì chỉ kiểm tra trong phòng lab với máy tính tốt và môi trường ổn định, cần đặt hệ thống vào các tình huống sử dụng thực tế. Video có còn học được khi tắt âm thanh? Hoạt động có thể hoàn thành mà không kéo-thả chính xác không? Người học có thể tạm dừng và quay lại không? Văn bản có còn đọc được trên màn hình nhỏ hoặc trong điều kiện hiển thị kém không?

Khả năng tiếp cận khi đó trở thành đặc tính của mối quan hệ giữa người học, nhiệm vụ và môi trường, chứ không chỉ là thuộc tính cố định của giao diện.

Người học có thiết bị, kết nối và điều kiện kinh tế khác nhau không thể bị bỏ qua

Một nền tảng có thể đáp ứng tốt các tiêu chí accessibility trên trình duyệt nhưng vẫn không thực sự tiếp cận được với người học nếu nó đòi hỏi thiết bị đắt tiền, băng thông cao hoặc kết nối liên tục.

UNESCO ghi nhận sự chênh lệch lớn về điện, thiết bị và internet trong giáo dục. Dữ liệu được tổng hợp trong GEM Report 2023 cho thấy vào thời điểm báo cáo, tỷ lệ trường học kết nối internet trên toàn cầu chỉ khoảng 40% ở bậc tiểu học, 50% ở trung học cơ sở và 65% ở trung học phổ thông; báo cáo cũng lưu ý một phần tư trường tiểu học trên thế giới chưa có điện.

Vì vậy, accessibility của EdTech cần bao gồm khả năng hoạt động trong điều kiện thực tế: điện thoại cấu hình thấp, màn hình nhỏ, dữ liệu di động đắt, kết nối chập chờn hoặc nhiều thành viên dùng chung thiết bị. W3C cũng coi người dùng có kết nối chậm hoặc băng thông hạn chế, đắt đỏ là nhóm có thể hưởng lợi từ thiết kế web accessible.

Một sản phẩm bắt buộc xem video độ phân giải cao liên tục có thể tạo trải nghiệm tốt trong điều kiện lý tưởng nhưng loại trừ người học có hạn chế băng thông. Trong trường hợp đó, cung cấp bản âm thanh, transcript, tài liệu tải trước hoặc chế độ dùng dữ liệu thấp không chỉ là tối ưu hiệu suất; đó còn là biện pháp giảm rào cản tiếp cận.

Ngôn ngữ, văn hóa và hoàn cảnh xã hội cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận

Người học có thể truy cập được một nội dung về mặt kỹ thuật nhưng vẫn không tiếp cận được ý nghĩa của nó. Điều này xảy ra khi công nghệ giả định tất cả người dùng đều thông thạo cùng một ngôn ngữ, hiểu cùng hệ thống ký hiệu hoặc quen với cùng bối cảnh văn hóa.

UNESCO khuyến nghị giải pháp công nghệ giáo dục phải phù hợp với bối cảnh, có tài nguyên bằng nhiều ngôn ngữ quốc gia khi cần, phù hợp văn hóa và độ tuổi, đồng thời đặc biệt chú ý đến những người học dễ bị gạt ra ngoài vì hoàn cảnh, bản sắc hoặc khả năng. Báo cáo cũng chỉ ra rằng chênh lệch về kỹ năng số, internet, ngôn ngữ và thiết kế khóa học đều có thể làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận nội dung số.

CAST cũng xem biến thiên văn hóa, xã hội, cảm xúc, nhận thức, cảm giác và thể chất là những yếu tố cần được dự đoán khi thiết kế môi trường học tập. Vì vậy, accessibility không đồng nghĩa với tạo một phiên bản “đơn giản hóa” riêng cho một nhóm. Mục tiêu tốt hơn là giảm những giả định không cần thiết về cách tất cả người học phải tiếp nhận, tương tác và biểu đạt kiến thức.

Nên đánh giá công nghệ giáo dục bằng nhiều lớp accessibility

Một đánh giá đáng tin cậy cần kết hợp ba lớp thay vì dựa vào một checklist duy nhất.

Lớp thứ nhất là khả năng tiếp cận kỹ thuật: người học có thể nhận biết nội dung, vận hành giao diện, hiểu cách sử dụng và tương tác thông qua công nghệ hỗ trợ hay không. WCAG 2.2 là một cơ sở quan trọng để kiểm tra lớp này đối với nội dung và ứng dụng web.

Lớp thứ hai là khả năng tiếp cận hoạt động học tập: người học có nhiều con đường hợp lý để tiếp nhận kiến thức, tham gia và thể hiện năng lực hay không. UDL đặc biệt hữu ích ở đây vì framework yêu cầu xem xét phương thức engagement, representation và action & expression thay vì mặc định một cách học duy nhất phù hợp cho tất cả.

Lớp thứ ba là khả năng tiếp cận trong bối cảnh thực tế: người học có thiết bị, kết nối, ngôn ngữ và điều kiện cần thiết để sử dụng giải pháp thường xuyên hay không. Đây là điểm một bài kiểm tra accessibility thuần kỹ thuật dễ bỏ sót nhưng lại có thể quyết định công nghệ có làm giảm hay làm sâu thêm bất bình đẳng giáo dục.

Cách đánh giá tốt nhất vì thế không phải tạo một danh sách ngày càng dài các “kiểu người học”, rồi đánh dấu từng nhóm đã được xem xét. W3C khuyến nghị chú ý đến sự đa dạng của nhu cầu chức năng thay vì chỉ phân loại con người theo chẩn đoán y khoa; CAST tương tự nhấn mạnh rằng không tồn tại một “người học trung bình” để thiết kế xoay quanh.

Trong thực hành, đội đánh giá nên xác định các nhiệm vụ học tập quan trọng, kiểm tra những rào cản có thể xuất hiện với nhiều dạng năng lực và hoàn cảnh khác nhau, sử dụng tiêu chuẩn kỹ thuật khi có thể đo lường, rồi bổ sung kiểm thử với người học thực tế. Phản hồi định tính, tỷ lệ hoàn thành nhiệm vụ, lỗi thao tác, thời gian hoàn thành và những trường hợp người học phải bỏ cuộc đều có thể giúp phát hiện rào cản mà kiểm tra tự động không nhìn thấy.

Đánh giá khả năng tiếp cận công nghệ giáo dục cần bao quát nhiều hơn người học có khuyết tật được xác định chính thức. Những người có khác biệt giác quan, vận động, lời nói, nhận thức và học tập là nhóm cốt lõi; nhưng người lớn tuổi, người có hạn chế tạm thời hoặc theo tình huống, người sử dụng thiết bị hạn chế, kết nối yếu, ngôn ngữ khác hoặc sống trong hoàn cảnh bất lợi cũng có thể gặp những rào cản tương tự.

Vì vậy, một công nghệ giáo dục không nên được coi là accessible chỉ vì vượt qua một bài kiểm tra kỹ thuật. Đánh giá đầy đủ phải xác định liệu người học có thể tiếp nhận nội dung, vận hành công nghệ, tham gia hoạt động và chứng minh việc học trong điều kiện sử dụng thực tế hay không. Khi kết hợp WCAG cho lớp kỹ thuật, tư duy UDL cho biến thiên người học và đánh giá bối cảnh về thiết bị, kết nối, ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận, accessibility trở thành một tiêu chí đánh giá chất lượng giáo dục thay vì chỉ là yêu cầu giao diện.