Vai trò của an toàn trong công nghệ giáo dục

Vì vậy, an toàn cần được xem là một yêu cầu cấu thành của công nghệ giáo dục, không phải một chức năng bổ sung. Một hệ thống chỉ có thể được coi là hữu ích cho giáo dục khi lợi ích mà nó tạo ra không đồng thời làm suy giảm quyền riêng tư, quyền được bảo vệ, khả năng tiếp cận công bằng hoặc sự liên tục của quá trình học tập.

An toàn là điều kiện để công nghệ tạo ra giá trị giáo dục

Mục tiêu cuối cùng của công nghệ giáo dục không phải là tăng số lượng thiết bị, ứng dụng hay dữ liệu được thu thập, mà là hỗ trợ việc dạy và học. Điều này tạo ra một nguyên tắc quan trọng: công nghệ chỉ có giá trị khi rủi ro phát sinh từ quá trình sử dụng được kiểm soát ở mức có thể chấp nhận.

UNESCO nhấn mạnh rằng việc lựa chọn công nghệ giáo dục cần bắt đầu từ nhu cầu của người học và phải xem xét đồng thời tính phù hợp, tính công bằng, khả năng mở rộng và tính bền vững. Báo cáo GEM 2023 cũng cảnh báo rằng công nghệ có thể tạo ra các vấn đề về quyền riêng tư, an toàn trực tuyến, sức khỏe, thông tin sai lệch và gián đoạn việc học nếu được áp dụng mà thiếu cơ chế quản trị phù hợp.

Cơ chế ở đây khá rõ. Khi một nền tảng học tập trở thành một phần của hoạt động giảng dạy, những đặc điểm kỹ thuật của nền tảng đó có thể ảnh hưởng trực tiếp tới trải nghiệm giáo dục. Nếu tài khoản bị xâm nhập, học sinh có thể mất quyền truy cập. Nếu dữ liệu bị sử dụng sai mục đích, quyền riêng tư bị ảnh hưởng. Nếu thuật toán đưa ra gợi ý không chính xác hoặc thiên lệch, quyết định học tập có thể bị định hướng sai.

Do đó, an toàn không cạnh tranh với hiệu quả giáo dục. Trong nhiều trường hợp, an toàn chính là điều kiện để hiệu quả đó có thể tồn tại lâu dài.

Bảo vệ dữ liệu học sinh là một phần cốt lõi của an toàn

EdTech hoạt động dựa trên dữ liệu. Một nền tảng có thể ghi nhận danh tính, độ tuổi, kết quả học tập, lịch sử tương tác, thời gian sử dụng, hành vi làm bài hoặc những thông tin khác phục vụ cá nhân hóa và quản lý học tập.

Vấn đề xuất hiện khi phạm vi thu thập hoặc sử dụng dữ liệu vượt quá nhu cầu giáo dục ban đầu. UNICEF xác định rằng việc xử lý dữ liệu trong EdTech có thể dẫn tới các rủi ro như vi phạm quyền riêng tư, lập hồ sơ thiên lệch hoặc khai thác thương mại thông tin của trẻ em nếu thiếu cơ chế quản trị phù hợp.

Quy mô của vấn đề không chỉ mang tính giả định. UNESCO dẫn một phân tích đối với 163 sản phẩm công nghệ giáo dục được khuyến nghị cho trẻ em trong thời kỳ COVID-19, trong đó 89% sản phẩm được đánh giá có khả năng hoặc thực tế đã theo dõi trẻ em bên ngoài thời gian hoặc môi trường học tập. Cùng nguồn này cho biết chỉ 16% quốc gia được khảo sát có quy định pháp luật bảo đảm rõ ràng quyền riêng tư dữ liệu trong giáo dục và 29% có chính sách liên quan.

Điều đó cho thấy một điểm quan trọng: việc một ứng dụng phục vụ giáo dục không mặc nhiên khiến mọi hoạt động thu thập dữ liệu của ứng dụng trở nên cần thiết hoặc an toàn.

Một cách tiếp cận an toàn hơn phải đặt ra các câu hỏi trước khi triển khai: dữ liệu nào thực sự cần thiết cho chức năng học tập, ai được quyền truy cập, dữ liệu được giữ trong bao lâu, có được sử dụng cho mục đích thương mại hay không và điều gì xảy ra khi người học rời khỏi hệ thống.

UNICEF cũng khuyến nghị các trường học xem bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng như các phần liên kết của cùng một hệ thống bảo vệ, thay vì xử lý quyền riêng tư như một vấn đề hành chính tách biệt với công nghệ.

An toàn giúp giảm nguy cơ gián đoạn hoạt động dạy và học

Một trường học ngày càng phụ thuộc vào hệ thống số cũng trở nên phụ thuộc vào tính sẵn sàng của những hệ thống đó. Hệ thống quản lý học tập, tài khoản giáo viên, kho tài liệu, bài kiểm tra trực tuyến hoặc cơ sở dữ liệu học sinh đều có thể trở thành điểm thất bại nếu xảy ra sự cố an ninh mạng.

Đây là lý do an toàn công nghệ giáo dục không chỉ liên quan đến bảo mật thông tin. Nó còn liên quan trực tiếp đến tính liên tục của giáo dục.

CISA nhận định rằng việc các trường K–12 áp dụng mạnh hơn các công nghệ mạng đã tạo ra nhiều lợi ích nhưng đồng thời làm tăng mức độ phơi nhiễm trước các tác nhân tấn công mạng. Các cuộc tấn công có thể ảnh hưởng đến học sinh, gia đình, giáo viên, cán bộ quản lý và khả năng cung cấp các dịch vụ giáo dục quan trọng.

Cơ chế tác động thường diễn ra theo chuỗi. Một tài khoản yếu hoặc thiết bị không được bảo vệ có thể trở thành điểm xâm nhập. Kẻ tấn công sau đó có thể truy cập hệ thống rộng hơn, mã hóa dữ liệu, đánh cắp thông tin hoặc làm dịch vụ ngừng hoạt động. Khi nền tảng học tập không sử dụng được, vấn đề kỹ thuật nhanh chóng trở thành vấn đề giáo dục.

Vì vậy, các biện pháp như quản lý quyền truy cập, xác thực phù hợp, cập nhật hệ thống, sao lưu dữ liệu, phân quyền và chuẩn bị phương án phục hồi không chỉ bảo vệ hạ tầng CNTT. Chúng bảo vệ khả năng tiếp tục dạy và học khi sự cố xảy ra.

An toàn trực tuyến bảo vệ người học khỏi những rủi ro vượt ra ngoài hệ thống kỹ thuật

Không phải mọi rủi ro của công nghệ giáo dục đều xuất phát từ phần mềm hoặc máy chủ. Khi hoạt động học tập chuyển lên môi trường trực tuyến, người học có thể tiếp xúc với bắt nạt mạng, nội dung gây hại, lừa đảo, hành vi quấy rối, thông tin sai lệch hoặc những tương tác không phù hợp.

Trẻ em là nhóm cần được chú ý đặc biệt vì khả năng tự nhận diện và xử lý rủi ro số còn phụ thuộc vào độ tuổi, kinh nghiệm và sự hỗ trợ của người lớn.

UNICEF coi an toàn trực tuyến và bảo vệ dữ liệu là hai thành phần quan trọng trong giáo dục số, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu kết hợp quy định, biện pháp an toàn trên nền tảng và giáo dục kỹ năng số cho trẻ em.

Điểm cần phân biệt là an toàn không đồng nghĩa với việc ngăn học sinh tiếp cận công nghệ. Mục tiêu hợp lý hơn là tạo ra môi trường trong đó người học có thể sử dụng công nghệ mà hiểu được rủi ro, biết cách phản ứng và có cơ chế hỗ trợ khi gặp sự cố.

Một trường chỉ cài bộ lọc nội dung nhưng không dạy kỹ năng nhận diện lừa đảo hoặc bảo vệ thông tin cá nhân vẫn chưa xây dựng được môi trường an toàn đầy đủ. Ngược lại, chỉ đào tạo kỹ năng cho học sinh mà nền tảng có thiết kế bảo mật yếu cũng không đủ.

An toàn vì thế phải được tạo ra đồng thời từ công nghệ, chính sách và năng lực của người sử dụng.

An toàn cần được thiết kế từ trước thay vì xử lý sau sự cố

Một hiểu lầm phổ biến là có thể triển khai công nghệ trước rồi bổ sung biện pháp bảo vệ khi xuất hiện vấn đề. Cách làm này đặc biệt rủi ro trong giáo dục vì dữ liệu của trẻ em có thể đã được thu thập hoặc chia sẻ trước khi nhà trường phát hiện giới hạn của hệ thống.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là đưa yêu cầu an toàn vào ngay quá trình lựa chọn và thiết kế công nghệ.

Điều đó có nghĩa là trước khi một nền tảng được đưa vào sử dụng, tổ chức giáo dục cần đánh giá không chỉ tính năng học tập mà còn cách sản phẩm thu thập dữ liệu, cơ chế xác thực, quyền của quản trị viên, cách nhà cung cấp xử lý sự cố, khả năng xuất hoặc xóa dữ liệu và việc dữ liệu có được sử dụng ngoài mục đích giáo dục hay không.

Trong một số hệ thống pháp lý, những yêu cầu này còn gắn với nghĩa vụ cụ thể. Chẳng hạn, hướng dẫn của FTC về COPPA tại Hoa Kỳ cho phép trường học trong những trường hợp nhất định đồng ý thay phụ huynh đối với việc thu thập thông tin trẻ em, nhưng chỉ trong bối cảnh sử dụng vì lợi ích giáo dục của nhà trường và không cho mục đích thương mại khác.

Nguyên tắc rộng hơn có thể áp dụng ngoài một khuôn khổ pháp lý cụ thể: mục đích giáo dục phải xác định phạm vi dữ liệu và quyền sử dụng dữ liệu, thay vì để khả năng kỹ thuật của nền tảng quyết định những gì có thể thu thập.

Thiết kế an toàn từ đầu thường hiệu quả hơn xử lý hậu quả vì nó giảm số điểm rủi ro trước khi người học tiếp xúc với hệ thống.

Ưu tiên an toàn giúp công nghệ giáo dục được sử dụng bền vững và đáng tin cậy

Một công nghệ có nhiều tính năng nhưng khiến phụ huynh lo lắng về quyền riêng tư, giáo viên không biết cách xử lý sự cố hoặc học sinh thường xuyên gặp rủi ro trực tuyến khó có thể tạo ra giá trị giáo dục bền vững.

Niềm tin ở đây không đơn thuần là cảm nhận. Nó được hình thành từ khả năng giải thích và kiểm soát hệ thống: người dùng biết dữ liệu nào đang được thu thập, biết ai chịu trách nhiệm, biết phải làm gì khi xảy ra sự cố và biết rằng công nghệ có giới hạn rõ ràng.

UNICEF cho rằng quản trị dữ liệu EdTech hiệu quả cần kết hợp khuôn khổ pháp lý, trách nhiệm của doanh nghiệp, cơ chế quản trị có sự tham gia của nhiều bên và cách tiếp cận dựa trên quyền trẻ em.

Điều này cũng cho thấy an toàn không phải trách nhiệm riêng của bộ phận CNTT. Nhà quản lý giáo dục quyết định tiêu chí lựa chọn công nghệ. Nhà cung cấp chịu trách nhiệm về thiết kế và vận hành hệ thống. Giáo viên cần hiểu cách sử dụng công cụ an toàn. Học sinh cần được trang bị năng lực số. Phụ huynh cần được cung cấp thông tin đủ rõ về cách dữ liệu của trẻ được sử dụng.

Khi các yếu tố đó được tích hợp ngay từ đầu, công nghệ có khả năng hỗ trợ giáo dục thay vì buộc hệ thống giáo dục liên tục chạy theo xử lý những rủi ro do chính việc triển khai công nghệ tạo ra.

Vai trò của an toàn trong công nghệ giáo dục nằm ở việc bảo đảm rằng lợi ích của công nghệ không đạt được bằng cách đánh đổi quyền, dữ liệu, sự an toàn hoặc khả năng học tập liên tục của người học. An toàn giúp bảo vệ dữ liệu cá nhân, hạn chế rủi ro trực tuyến, giảm nguy cơ gián đoạn hệ thống và tạo cơ sở cho việc sử dụng công nghệ một cách đáng tin cậy.

Vì vậy, câu hỏi khi ứng dụng EdTech không nên chỉ là “công nghệ này làm được gì?”, mà còn phải bao gồm “rủi ro nào được tạo ra, ai có thể chịu tác động và cơ chế nào đang bảo vệ người học?”. Khi những câu hỏi đó được giải quyết trước khi triển khai, công nghệ mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ giáo dục thay vì trở thành một nguồn rủi ro mới.