Vì sao người học gặp khó khăn khi sử dụng hệ thống học tập?

Vì vậy, khó khăn thường không có một nguyên nhân duy nhất. Chúng hình thành từ sự tương tác giữa năng lực của người học, thiết kế của hệ thống, điều kiện truy cập và cách hoạt động học tập được tổ chức. OECD cũng xem khoảng cách số trong giáo dục là vấn đề rộng hơn việc có hay không có thiết bị, bởi nó còn liên quan đến kết nối, kỹ năng, hạ tầng và khả năng chi trả.

Năng lực số chưa đủ khiến thao tác đơn giản cũng trở thành rào cản

Một nguyên nhân trực tiếp là người học chưa có đủ năng lực số cần thiết để vận hành hệ thống một cách độc lập. Năng lực này không chỉ là khả năng bật máy, mở trình duyệt hay đăng nhập. Người học còn phải biết quản lý tệp, nhận diện chức năng, tìm kiếm thông tin, xử lý thông báo, kiểm tra trạng thái nộp bài và giải quyết các lỗi cơ bản.

Đây là lý do một người sử dụng mạng xã hội thành thạo vẫn có thể gặp khó khăn với hệ thống quản lý học tập. Các thao tác quen thuộc trên ứng dụng giải trí thường có mục tiêu rõ và phản hồi tức thì; trong môi trường học tập, một nhiệm vụ có thể yêu cầu người học đi qua nhiều bước, hiểu quy ước của khóa học và kiểm tra kết quả sau khi thực hiện.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy không nên mặc định rằng người trẻ đương nhiên có năng lực số cao. ICILS 2023 xác định Level 2 về Computer and Information Literacy là ngưỡng mà học sinh bắt đầu thể hiện được hiểu biết cơ bản và khả năng vận hành máy tính phục vụ nhiệm vụ; kết quả quốc tế cho thấy chỉ khoảng một nửa học sinh lớp 8 đạt ít nhất mức này. UNESCO cũng ghi nhận khoảng 54% quốc gia đã xác định chuẩn kỹ năng số cho người học, cho thấy năng lực số được xem là một nhóm năng lực cần phát triển có chủ đích chứ không phải tự động hình thành nhờ tiếp xúc với công nghệ.

Do đó, khi một nhóm người học liên tục gặp lỗi ở các thao tác như tìm nội dung, tải tệp hay nộp bài, nguyên nhân có thể nằm ở khoảng cách giữa kỹ năng hệ thống yêu cầu và kỹ năng người học thực sự có, chứ chưa thể kết luận rằng họ thiếu tập trung hoặc thiếu cố gắng.

Thiết kế hệ thống phức tạp làm tăng gánh nặng nhận thức

Khó khăn cũng có thể xuất hiện ngay cả khi người học có kỹ năng số tốt nếu hệ thống được tổ chức khó hiểu. Menu quá nhiều tầng, tên chức năng không nhất quán, nút quan trọng khó nhận biết, cùng một tác vụ xuất hiện ở nhiều vị trí hoặc quy trình nộp bài có quá nhiều bước đều làm tăng lượng thông tin người học phải xử lý.

Khi đó, người học vừa phải suy nghĩ về nội dung môn học vừa phải dành năng lực nhận thức để trả lời những câu hỏi như: “Tài liệu nằm ở đâu?”, “Đã nộp bài thành công chưa?”, “Nút này dùng để làm gì?” hoặc “Thông báo này yêu cầu mình thực hiện hành động nào?”. Công nghệ từ một phương tiện hỗ trợ trở thành một nhiệm vụ phụ mà người học phải giải quyết.

Vấn đề này đặc biệt rõ khi cấu trúc hệ thống không phản ánh cấu trúc của quá trình học. Chẳng hạn, tài liệu nằm ở một khu vực, bài tập ở khu vực khác, phản hồi ở một trang khác và lịch hạn nộp lại nằm trong một công cụ riêng. Từng chức năng có thể hoạt động đúng về mặt kỹ thuật nhưng trải nghiệm tổng thể vẫn khó sử dụng vì người học phải tự ghép nhiều mảnh thông tin thành một quy trình.

Điều đó cũng giải thích vì sao “có đầy đủ tính năng” không đồng nghĩa với “dễ học”. OECD lưu ý rằng hiệu quả của công nghệ giáo dục phụ thuộc vào mức độ phù hợp, mức độ được tiếp nhận và cách nó được sử dụng thực tế; việc tồn tại công cụ số tự thân chưa bảo đảm công cụ đó hỗ trợ tốt cho quá trình dạy và học.

Thiết bị và kết nối không ổn định làm gián đoạn toàn bộ quy trình học

Hệ thống học tập số phụ thuộc vào một chuỗi điều kiện kỹ thuật. Người học cần thiết bị phù hợp, đường truyền đủ ổn định, trình duyệt hoặc ứng dụng tương thích và khả năng truy cập liên tục trong những thời điểm quan trọng. Chỉ cần một mắt xích không đáp ứng được yêu cầu, trải nghiệm học tập có thể bị gián đoạn.

Một đường truyền chập chờn có thể khiến video tải liên tục, bài kiểm tra bị ngắt hoặc tệp lớn không gửi được. Thiết bị có bộ nhớ thấp có thể gặp khó khăn khi mở tài liệu hoặc chạy đồng thời nhiều ứng dụng. Người chỉ có điện thoại cũng có thể truy cập được hệ thống nhưng gặp bất lợi với những nhiệm vụ vốn được thiết kế cho màn hình lớn, bàn phím hoặc nhiều cửa sổ làm việc.

OECD định nghĩa khoảng cách số trong giáo dục bao gồm không chỉ khả năng tiếp cận Internet mà cả thiết bị, hạ tầng, kỹ năng và khả năng chi trả; các yếu tố này tạo ra cơ hội tham gia môi trường số không đồng đều giữa người học.

Vì thế, lỗi xuất hiện trên màn hình không nhất thiết là lỗi của chính hệ thống. Cùng một nền tảng có thể vận hành trơn tru trên máy tính và kết nối ổn định nhưng trở nên khó sử dụng trên thiết bị cũ hoặc mạng yếu. Khi đánh giá nguyên nhân, cần tách khả năng sử dụng của nền tảng khỏi điều kiện kỹ thuật mà người học đang sử dụng để truy cập nền tảng.

Khả năng tiếp cận kém tạo thêm rào cản cho một số nhóm người học

Một hệ thống có thể dễ sử dụng với phần lớn người dùng nhưng vẫn gây khó khăn đáng kể cho người có thị lực kém, hạn chế vận động, khó khăn về nhận thức hoặc đang sử dụng công nghệ hỗ trợ.

Ví dụ, nếu hệ thống chỉ truyền tải thông tin bằng màu sắc, điều khiển không sử dụng được bằng bàn phím, hình ảnh thiếu mô tả, video không có nội dung hỗ trợ phù hợp hoặc cấu trúc trang không rõ ràng, một số người học sẽ phải bỏ nhiều công sức hơn để thực hiện cùng một nhiệm vụ.

Các nguyên tắc về khả năng tiếp cận web của W3C yêu cầu nội dung số phải hướng tới bốn đặc tính nền tảng: có thể nhận biết, có thể vận hành, có thể hiểu và đủ mạnh để tương thích với các công nghệ người dùng khác nhau. WCAG được xây dựng nhằm giúp nội dung web tiếp cận tốt hơn với người khuyết tật, bao gồm cả người có khó khăn về nhận thức, học tập và thị lực. W3C cũng có hướng dẫn riêng liên quan đến việc làm cho hệ thống quản lý học tập và các công cụ giáo dục dễ tiếp cận hơn.

Điểm quan trọng là khả năng tiếp cận không chỉ liên quan đến một nhóm rất nhỏ người dùng. Cấu trúc rõ ràng, thao tác nhất quán, nội dung dễ nhận biết và phản hồi dễ hiểu thường đồng thời làm giảm khó khăn cho người mới sử dụng, người học trên thiết bị di động hoặc người đang học trong điều kiện không lý tưởng.

Cách tổ chức khóa học có thể khiến một hệ thống tốt vẫn trở nên khó dùng

Không phải mọi vấn đề đều bắt nguồn từ phần mềm. Cùng một hệ thống có thể rất dễ sử dụng ở một khóa học nhưng gây nhầm lẫn ở khóa học khác nếu giảng viên hoặc đơn vị đào tạo tổ chức nội dung khác nhau.

Khó khăn thường xuất hiện khi tên tài liệu thiếu nhất quán, nhiều tuần học được sắp xếp theo những logic khác nhau, hạn nộp xuất hiện ở nhiều nơi, hướng dẫn nhiệm vụ không rõ hoặc người học không biết phải bắt đầu từ đâu. Trong trường hợp này, giao diện kỹ thuật vẫn có thể hoạt động bình thường nhưng người học thiếu một “bản đồ” để hiểu mình cần thực hiện điều gì tiếp theo.

Cơ chế gây khó khăn nằm ở sự không khớp giữa cấu trúc kỹ thuật của nền tảng và cấu trúc nhận thức của nhiệm vụ học tập. Người học phải tự chuyển đổi một yêu cầu giáo dục thành hàng loạt thao tác kỹ thuật. Càng nhiều quyết định nhỏ phải tự suy đoán, nguy cơ bỏ sót hoạt động, nộp nhầm vị trí hoặc hiểu sai yêu cầu càng tăng.

Do đó, một trải nghiệm không thuận lợi không nên được đánh giá chỉ bằng câu hỏi “nền tảng có hoạt động không?”. Cần xem cả cách nội dung, nhiệm vụ, thời hạn và phản hồi được bố trí bên trong nền tảng. OECD cũng nhấn mạnh rằng sự hiện diện của thiết bị hoặc công cụ số tự nó không phản ánh đầy đủ mức độ sẵn sàng cho học tập số.

Thiếu hỗ trợ và khả năng tự điều chỉnh làm khó khăn tích tụ theo thời gian

Trong lớp học trực tiếp, người học có thể hỏi ngay khi không hiểu yêu cầu. Trong hệ thống số, một vấn đề nhỏ dễ kéo dài hơn nếu không có hướng dẫn rõ, kênh hỗ trợ hoặc phản hồi kịp thời.

Ví dụ, người học không chắc bài đã được gửi thành công có thể tiếp tục chờ thay vì tìm cách xác minh. Một mật khẩu hết hạn, quyền truy cập sai hoặc tệp không đúng định dạng có thể khiến họ mất nhiều thời gian nếu không biết phải liên hệ với ai. Khó khăn kỹ thuật ban đầu vì thế chuyển thành khó khăn học tập khi người học bỏ lỡ tài liệu, hoạt động hoặc thời hạn.

Mặt khác, môi trường học tập số thường đòi hỏi mức độ tự quản lý cao hơn: người học phải chủ động kiểm tra thông báo, lập kế hoạch thời gian, theo dõi tiến độ và phát hiện những nhiệm vụ chưa hoàn thành. OECD khi nghiên cứu việc sử dụng nguồn lực số cũng xem năng lực học tập tự định hướng của người học — trong đó có sự tự tin khi sử dụng hệ thống quản lý học tập, công cụ họp trực tuyến và tìm tài nguyên — là một yếu tố liên quan đến khả năng tham gia học tập số.

Vì vậy, hai người có kỹ năng máy tính tương đương vẫn có thể có trải nghiệm rất khác nhau. Người hiểu quy trình, biết kiểm tra trạng thái và biết nơi tìm trợ giúp thường giải quyết sự cố nhanh hơn. Người chưa hình thành những chiến lược đó dễ bị một trở ngại nhỏ làm gián đoạn toàn bộ quá trình học.

Khó khăn khi sử dụng hệ thống học tập vì thế không nên được quy đơn giản cho việc người học “không biết dùng công nghệ”. Năng lực số chỉ là một phần. Trải nghiệm thực tế còn chịu ảnh hưởng của độ phức tạp của giao diện, thiết bị và kết nối, khả năng tiếp cận, cách khóa học được tổ chức cũng như mức hỗ trợ mà người học nhận được.

Điều quan trọng nhất là xác định điểm phát sinh trở ngại trong toàn bộ quá trình tương tác. Nếu nhiều người cùng vướng ở một thao tác, nguyên nhân có thể nằm ở thiết kế hoặc cách tổ chức hệ thống. Nếu khó khăn tập trung ở một số điều kiện thiết bị, kết nối hoặc nhóm người dùng nhất định, cần xem xét khả năng tiếp cận và hạ tầng. Còn nếu vấn đề chủ yếu xuất hiện khi người học phải tự tìm, tự quản lý và tự xử lý tác vụ, khoảng cách về năng lực số và khả năng tự điều chỉnh có thể đóng vai trò lớn hơn. Cách nhìn đa nguyên nhân này phản ánh đúng bản chất của khoảng cách số trong giáo dục: quyền truy cập chỉ là một điều kiện, còn khả năng sử dụng công nghệ một cách hiệu quả mới quyết định người học có thực sự tham gia được vào môi trường học tập số hay không.