Công nghệ ảnh hưởng đến tập trung trong học tập số thế nào?

Ngược lại, sử dụng thiết bị số ở mức vừa phải cho mục đích học tập có thể đi cùng kết quả tốt hơn. PISA 2022 ghi nhận học sinh sử dụng thiết bị số cho hoạt động học tập trong trường tối đa khoảng một giờ mỗi ngày có điểm Toán trung bình cao hơn nhóm không sử dụng, dù đây là mối liên hệ chứ không phải bằng chứng cho quan hệ nhân quả trực tiếp.

Công nghệ làm giảm tập trung qua cơ chế nào?

Vấn đề cốt lõi của tập trung trong học tập số là sự cạnh tranh giữa nhiều nguồn thông tin cùng lúc. Khi học trên một thiết bị có thể đồng thời mở bài giảng, trình duyệt, mạng xã hội, tin nhắn và thông báo, người học phải liên tục lựa chọn xem chú ý vào nhiệm vụ nào. OECD mô tả môi trường kết nối liên tục có thể khiến học sinh chuyển chú ý sang thông báo, tin nhắn hoặc hoạt động ngoài bài học.

Cơ chế này thường biểu hiện dưới dạng đa nhiệm. Người học có thể vẫn nhìn vào bài giảng nhưng đồng thời kiểm tra điện thoại, chuyển tab hoặc trả lời tin nhắn. Vấn đề không chỉ nằm ở thời gian thực hiện hành vi ngoài nhiệm vụ; mỗi lần chuyển chú ý còn làm gián đoạn quá trình tiếp nhận và xử lý thông tin.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2025, tổng hợp 27 thí nghiệm về sự phân tâm bởi điện thoại trong học tập, kết luận rằng việc dùng điện thoại làm gián đoạn hoạt động học có tác động âm ở mức trung bình đến khả năng nhớ lại tức thời.

Vì vậy, khi công nghệ tạo ra quá nhiều điểm thu hút chú ý, người học có thể vẫn “đang học” về mặt hành vi nhưng chất lượng xử lý thông tin đã giảm.

Không phải công nghệ nào cũng làm người học mất tập trung

Ảnh hưởng của công nghệ phụ thuộc mạnh vào mục đích sử dụng. PISA 2022 cho thấy smartphone có mối liên hệ rõ hơn với khả năng bị phân tâm, trong khi phần mềm giáo dục có mối liên hệ tiêu cực nhẹ hơn với sự tập trung. OECD cũng ghi nhận người học ít bị phân tâm hơn khi tắt thông báo mạng xã hội và ứng dụng trong giờ học, không mở thiết bị cho những hoạt động ngoài nhiệm vụ và không chịu áp lực phải liên tục trực tuyến để trả lời tin nhắn.

Điều này cho thấy cần phân biệt “thiết bị số” với “kiểu sử dụng thiết bị số”. Một máy tính dùng để xem tài liệu, nhập câu trả lời và thực hiện bài tập có mức cạnh tranh chú ý khác với một điện thoại luôn bật thông báo và cho phép chuyển ngay sang các ứng dụng giải trí.

UNESCO cũng nhấn mạnh rằng công nghệ có thể tạo môi trường học tập tương tác, đa dạng hóa cách trình bày nội dung và mở rộng cơ hội luyện tập, nhưng bằng chứng về lợi ích không đồng đều giữa các công nghệ và bối cảnh. Công nghệ có giá trị khi nó phục vụ mục tiêu học tập, thay vì trở thành mục tiêu tự thân.

Nói cách khác, công nghệ không quyết định mức tập trung một cách độc lập. Thiết kế của nhiệm vụ và cách người học tương tác với công nghệ mới là biến số quan trọng.

Mức độ sử dụng và mục đích sử dụng quyết định chất lượng tập trung

Tập trung trong học tập số không chỉ phụ thuộc việc “có dùng thiết bị hay không” mà còn phụ thuộc lượng thời gian và mục đích sử dụng. PISA 2022 cho thấy quan hệ giữa thời gian dùng thiết bị cho học tập và thành tích không tuyến tính: mức sử dụng vừa phải có thể đi cùng kết quả tốt hơn, trong khi sử dụng cho học tập vượt quá một ngưỡng nhất định lại có mối liên hệ tiêu cực hơn.

Điều này quan trọng vì cùng một khoảng thời gian trên màn hình có thể chứa những hoạt động nhận thức rất khác nhau. Đọc một bài dài, giải bài tập, tìm một thông tin cụ thể và liên tục chuyển giữa nhiều ứng dụng không tạo ra cùng một tải chú ý.

Ở chiều ngược lại, sử dụng công nghệ với mục đích học tập rõ ràng vẫn có thể hỗ trợ động lực và tính chủ động. PISA 2022 ghi nhận việc tiếp cận các công cụ công nghệ dành riêng cho học tập, chẳng hạn máy tính phục vụ bài vở hoặc phần mềm giáo dục, có liên hệ tích cực với sự chủ động và động lực học Toán.

Do đó, câu hỏi phù hợp không phải là “dùng công nghệ bao lâu là xấu?”, mà là “thiết bị đang phục vụ nhiệm vụ học tập nào, với mức độ phân tán chú ý nào?”. Hai người có thể cùng học trực tuyến 60 phút nhưng trải nghiệm tập trung hoàn toàn khác nhau nếu một người chỉ thực hiện một nhiệm vụ còn người kia liên tục chuyển ứng dụng.

Môi trường học có thể khuếch đại hoặc giảm tác động của công nghệ

Khả năng tập trung không chỉ nằm trong người học. Môi trường học có thể làm tăng số lượng kích thích cạnh tranh với nhiệm vụ chính.

PISA 2022 cho thấy khoảng 25% học sinh OECD báo cáo bị phân tâm bởi những học sinh khác đang sử dụng thiết bị số trong lớp. Điều này cho thấy một người học có thể mất tập trung ngay cả khi bản thân không chủ động dùng thiết bị cho việc ngoài bài học.

Môi trường số cũng tạo ra một kiểu gián đoạn khác: khả năng tiếp cận thông tin gần như tức thời. Khi người học gặp một nội dung khó, họ có thể lập tức mở công cụ tìm kiếm hoặc một ứng dụng khác. Việc này đôi khi hữu ích, nhưng cũng có thể khiến tiến trình tư duy bị đứt đoạn nếu mỗi khó khăn nhỏ đều dẫn đến một lần chuyển tác vụ.

Các chính sách của trường học có thể giảm một phần vấn đề này. Dữ liệu PISA 2022 cho thấy học sinh ít báo cáo bị phân tâm hơn khi điện thoại bị cấm trong khuôn viên trường, đặc biệt ở những hệ thống mà quy định được thực thi thực chất. Tuy nhiên, chính sách cấm không phải giải pháp duy nhất; OECD lưu ý kỹ năng tự điều chỉnh và cách triển khai quy định cũng rất quan trọng.

Xu hướng chính sách hiện nay cũng phản ánh mối quan tâm ngày càng lớn về sự chú ý. UNESCO cho biết đến tháng 3 năm 2026 đã có 114 hệ thống giáo dục áp dụng lệnh cấm điện thoại ở trường, tương đương 58% số quốc gia được theo dõi.

Khi nào công nghệ lại giúp tăng khả năng tập trung?

Công nghệ có thể hỗ trợ tập trung khi nó làm giảm những trở ngại không cần thiết cho nhiệm vụ học. Ví dụ, nội dung được trình bày có cấu trúc rõ ràng, phản hồi xuất hiện đúng lúc, bài tập được chia thành các bước vừa sức và công cụ giúp người học theo dõi tiến độ có thể làm giảm chi phí điều hành của việc học.

UNESCO tổng hợp các nghiên cứu cho thấy công nghệ có thể tạo tác động tích cực nhỏ đến vừa đối với một số loại hình học tập, đặc biệt khi công nghệ được tích hợp đúng vào phương pháp sư phạm thay vì chỉ được bổ sung như một thiết bị mới.

Điểm quan trọng là công nghệ cần làm rõ nhiệm vụ thay vì mở rộng số lượng lựa chọn. Một giao diện có quá nhiều nút, liên kết, cửa sổ và thông báo có thể tăng tải chú ý ngay cả khi nội dung bài học có chất lượng.

Vì vậy, một môi trường học tập số hỗ trợ tập trung thường có ba đặc điểm: mục tiêu học tập rõ, số lượng kích thích ngoài nhiệm vụ thấp và phản hồi của công nghệ gắn trực tiếp với việc hoàn thành nhiệm vụ.

Làm gì để duy trì tập trung trong học tập số?

Từ các bằng chứng trên, cách hiệu quả hơn không phải là loại bỏ công nghệ hoàn toàn mà là kiểm soát những yếu tố khiến công nghệ cạnh tranh với sự chú ý.

Trước hết, nên tắt các thông báo không phục vụ trực tiếp cho bài học. OECD ghi nhận việc tắt thông báo từ mạng xã hội và ứng dụng có liên hệ với mức độ phân tâm thấp hơn trong giờ học.

Tiếp theo, nên giảm chuyển đổi tác vụ. Khi đang đọc, giải bài hoặc xem bài giảng, chỉ mở những công cụ thật sự cần thiết cho nhiệm vụ hiện tại. Việc hạn chế số tab và ứng dụng không có nghĩa là học kém linh hoạt; mục tiêu là giảm số lần phải quyết định “bây giờ nên chú ý vào đâu”.

Cuối cùng, cần thiết kế môi trường thay vì chỉ yêu cầu người học “tự kỷ luật”. UNESCO lưu ý rằng học trực tuyến đặt yêu cầu lớn lên khả năng tự điều chỉnh, và người học trẻ hoặc người có thành tích thấp có thể dễ bị mất kết nối với việc học hơn.

Một nguyên tắc thực tế là: càng khó duy trì chú ý vào nhiệm vụ, càng nên giảm số lựa chọn kỹ thuật không cần thiết. Khi mục tiêu, thiết bị và môi trường cùng hướng về một nhiệm vụ, công nghệ có nhiều khả năng trở thành công cụ hỗ trợ tập trung thay vì nguồn gây phân tâm.

Tập trung trong học tập số vì thế là kết quả của sự tương tác giữa công nghệ, hành vi người học và môi trường. Bằng chứng hiện có không ủng hộ kết luận đơn giản rằng “công nghệ làm giảm tập trung” trong mọi trường hợp. Điều được chứng minh rõ hơn là các kiểu sử dụng gây phân tâm, đặc biệt đa nhiệm và thông báo ngoài nhiệm vụ, có liên hệ với việc xử lý và kết quả học tập kém hơn; trong khi công nghệ được dùng có chủ đích, ở mức phù hợp và trong môi trường được tổ chức tốt có thể hỗ trợ quá trình học.