Công nghệ giáo dục là gì và có phạm vi nào?

Điểm quyết định nằm ở cách công nghệ được gắn với mục tiêu học tập, hoạt động của người học, phương pháp dạy, đánh giá, phản hồi và điều kiện triển khai. Cách nhìn này giúp tránh một nhầm lẫn phổ biến: đồng nhất đổi mới giáo dục với việc trang bị thêm công cụ số.

Công nghệ giáo dục là gì?

Theo nghĩa chuyên môn, công nghệ giáo dục là lĩnh vực nghiên cứu và thực hành sử dụng có hệ thống lý thuyết, bằng chứng, quy trình, tài nguyên và công nghệ để thiết kế, triển khai, quản lý và đánh giá hoạt động học tập nhằm hỗ trợ việc học và nâng cao năng lực thực hiện.

Cách tiếp cận này gần với quan niệm của Association for Educational Communications and Technology (AECT), trong đó educational technology không được giới hạn ở thiết bị. Trọng tâm của lĩnh vực là việc vận dụng tri thức và thực hành một cách có hệ thống, có đạo đức để cải thiện quá trình học tập thông qua thiết kế, quản lý và triển khai các quá trình cũng như nguồn lực giáo dục.

Vì thế, từ “công nghệ” trong công nghệ giáo dục cần được hiểu rộng hơn “công nghệ số”. Nó có thể bao gồm phương pháp tổ chức hoạt động học, cách thiết kế nội dung, phương tiện truyền đạt, hệ thống hỗ trợ, quy trình đánh giá và những công cụ kỹ thuật được sử dụng để thực hiện các chức năng đó.

Trong bối cảnh hiện nay, phần mềm, nền tảng trực tuyến, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trở thành những thành phần ngày càng nổi bật. Tuy nhiên, chúng vẫn là phương tiện nằm trong một hệ thống giáo dục, chứ không phải điểm xuất phát của hệ thống.

Bản chất của công nghệ giáo dục nằm ở đâu?

Bản chất của công nghệ giáo dục nằm ở việc giải quyết một vấn đề học tập bằng thiết kế có chủ đích, sau đó mới lựa chọn công nghệ phù hợp.

Một quá trình điển hình có thể diễn ra theo chuỗi:

1.    Xác định người học cần hình thành kiến thức, kỹ năng hoặc năng lực nào

2.    Thiết kế hoạt động và tương tác giúp người học đạt mục tiêu đó

3.    Lựa chọn nội dung, phương tiện hoặc công nghệ phù hợp với hoạt động

4.    Thu thập bằng chứng về quá trình và kết quả học tập

5.    Sử dụng đánh giá và phản hồi để điều chỉnh việc học hoặc thiết kế

Cơ chế này giải thích tại sao cùng một công nghệ có thể tạo ra giá trị giáo dục rất khác nhau.

Một video được tải lên mạng và yêu cầu người học tự xem chủ yếu mới thực hiện chức năng phân phối nội dung. Nếu video được chia thành các phần phù hợp, kết hợp câu hỏi gợi nhớ, bài tập thực hành, phản hồi và hoạt động tiếp nối, nó trở thành một thành phần trong thiết kế học tập hoàn chỉnh hơn.

Điều tương tự xảy ra với AI. Một chatbot tạo câu trả lời không mặc nhiên trở thành một hệ thống học tập. Khi chatbot được thiết kế để đặt câu hỏi gợi mở, cung cấp phản hồi theo từng bước, điều chỉnh độ khó và giúp người học tự kiểm tra hiểu biết, công nghệ mới được gắn rõ hơn với một cơ chế sư phạm.

Do đó, câu hỏi quan trọng không phải là “đang dùng công nghệ gì?” mà là “công nghệ này đang làm thay đổi quá trình học tập bằng cơ chế nào?”

Cũng vì vậy, nhiều công nghệ hơn không đồng nghĩa với học tập tốt hơn. Một công cụ không phù hợp có thể làm tăng thao tác, phân tán chú ý hoặc tạo thêm gánh nặng cho giáo viên mà không cải thiện mục tiêu học tập. Giá trị của công nghệ phụ thuộc vào sự phù hợp giữa mục tiêu, người học, thiết kế, bằng chứng đánh giá và bối cảnh sử dụng.

Phạm vi của công nghệ giáo dục bao gồm những gì?

Phạm vi của công nghệ giáo dục rộng hơn một danh mục thiết bị hay phần mềm. Nó bao phủ nhiều lớp của quá trình tạo ra, tổ chức và cải thiện trải nghiệm học tập.

Một chỉ dấu cho độ rộng này có thể thấy trong UNESCO ICT Competency Framework for Teachers. Khung này tổ chức năng lực liên quan đến ICT của giáo viên theo 6 khía cạnh và 3 mức phát triển, từ chính sách, chương trình và đánh giá đến sư phạm, kỹ năng số, quản trị và phát triển nghề nghiệp. Khung ICT-CFT không phải là định nghĩa toàn bộ công nghệ giáo dục, nhưng cho thấy việc sử dụng công nghệ trong giáo dục vượt xa thao tác với công cụ.

Thiết kế hoạt động và môi trường học tập

Đây là lớp bắt đầu từ câu hỏi người học cần đạt được điều gì và nên học bằng cách nào.

Nó bao gồm việc xác định mục tiêu, tổ chức trình tự học, lựa chọn phương pháp, thiết kế tương tác, hoạt động thực hành, hỗ trợ người học và xây dựng môi trường học trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp.

Trong lớp này, công nghệ phải phục vụ thiết kế. Chẳng hạn, diễn đàn trực tuyến có thể được dùng để thảo luận, hệ thống mô phỏng có thể hỗ trợ thực hành trong môi trường khó tái hiện, còn công cụ cộng tác có thể tạo điều kiện cho người học cùng giải quyết một nhiệm vụ.

Tài nguyên, phương tiện và nền tảng

Đây là phần dễ nhìn thấy nhất của công nghệ giáo dục, bao gồm nội dung số, video, âm thanh, bài giảng tương tác, mô phỏng, hệ thống quản lý học tập, ứng dụng học tập, công cụ cộng tác và các hệ thống sử dụng AI.

Chức năng của các công nghệ này có thể rất khác nhau: phân phối nội dung, tạo môi trường luyện tập, kết nối người học với giáo viên, tổ chức khóa học hoặc hỗ trợ tương tác.

Vì vậy, phân loại theo tên công cụ thường ít giá trị hơn phân loại theo chức năng mà công cụ đảm nhận trong quá trình học.

Đánh giá, dữ liệu và phản hồi

Công nghệ giáo dục còn bao gồm các hệ thống giúp quan sát người học đang tiến triển như thế nào.

Bài kiểm tra trực tuyến, hồ sơ học tập điện tử, dữ liệu tương tác, learning analytics và các hệ thống học thích ứng đều có thể cung cấp bằng chứng phục vụ đánh giá. Nhưng dữ liệu chỉ tạo giá trị khi nó liên quan đến một quyết định giáo dục cụ thể.

Ví dụ, số lần đăng nhập vào một nền tảng không tự chứng minh rằng người học đã hiểu bài. Nếu mục tiêu là khả năng giải toán, bằng chứng phù hợp hơn có thể là tỷ lệ giải đúng, dạng lỗi thường gặp, mức độ làm chủ từng kỹ năng và khả năng vận dụng vào bài toán mới.

Do đó, đo lường trong công nghệ giáo dục cần bắt đầu từ mục tiêu học tập chứ không phải từ những dữ liệu thuận tiện nhất mà phần mềm có thể thu thập.

Triển khai, quản trị và hỗ trợ

Một giải pháp giáo dục chỉ có thể vận hành ổn định khi có các điều kiện triển khai đi kèm.

Phạm vi này có thể bao gồm quản trị nền tảng học tập, tài khoản và quyền truy cập, tổ chức nội dung, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo giáo viên, tích hợp hệ thống và xây dựng quy trình sử dụng.

Đây là lý do một sản phẩm có nhiều chức năng vẫn có thể không tạo ra giá trị nếu giáo viên không biết đưa nó vào hoạt động dạy học, người học gặp khó khăn khi truy cập hoặc hệ thống không phù hợp với quy trình của tổ chức.

Công nghệ giáo dục vì thế không dừng ở câu hỏi “công cụ có làm được không”, mà còn phải xét “công cụ có thể được triển khai và sử dụng đúng trong môi trường thực tế hay không”.

Khả năng tiếp cận, đạo đức và an toàn

Khi công nghệ trở thành một phần của quá trình học, thiết kế cũng phải xem xét ai có thể sử dụng hệ thống và những hệ quả nào có thể xuất hiện.

Khả năng tiếp cận có thể liên quan đến phụ đề, khả năng sử dụng bằng bàn phím, nội dung phù hợp với thiết bị khác nhau hoặc điều kiện đường truyền hạn chế. Với các hệ thống sử dụng dữ liệu và AI, vấn đề còn liên quan đến quyền riêng tư, cách dữ liệu được sử dụng, khả năng giải thích của hệ thống và mức độ con người cần kiểm soát quyết định.

Những yếu tố này không phải phần bổ sung sau khi sản phẩm hoàn thành. Chúng là các điều kiện ảnh hưởng trực tiếp đến việc một giải pháp có thể phục vụ người học trong thực tế hay không.

Công nghệ giáo dục được áp dụng cho những đối tượng nào?

Công nghệ giáo dục không chỉ hướng đến học sinh trong lớp học. Đối tượng của lĩnh vực trải rộng theo toàn bộ hệ sinh thái học tập.

Người học

Người học là đối tượng trung tâm, nhưng nhóm này có thể bao gồm trẻ em, sinh viên, học viên nghề nghiệp, người trưởng thành và người học suốt đời.

Công nghệ có thể hỗ trợ họ tiếp cận tài nguyên, luyện tập, nhận phản hồi, cộng tác, học theo tốc độ phù hợp hoặc tiếp cận những trải nghiệm khó tổ chức bằng phương pháp thông thường.

Giá trị thực tế cần được xem xét theo mục tiêu cụ thể. Một ứng dụng luyện ngoại ngữ có thể quan tâm đến độ chính xác và khả năng ghi nhớ; một hệ thống đào tạo nghề có thể ưu tiên mức độ thực hiện đúng quy trình; một khóa học trực tuyến có thể theo dõi mức độ hoàn thành và mức độ làm chủ kiến thức. Không có một chỉ số duy nhất phù hợp với mọi hình thức học tập.

Nhà giáo và người thiết kế học tập

Giáo viên, giảng viên, chuyên gia đào tạo và instructional designer sử dụng công nghệ ở nhiều giai đoạn: chuẩn bị nội dung, tổ chức hoạt động, giao nhiệm vụ, hỗ trợ người học, đánh giá và phân tích kết quả.

Ở đây, công nghệ không nhất thiết thay thế vai trò của nhà giáo. Thường thì nó thay đổi cách một số nhiệm vụ được thực hiện và cung cấp thêm thông tin để con người đưa ra quyết định.

Ví dụ, hệ thống có thể tự động chấm một số dạng câu hỏi, nhưng giáo viên vẫn phải quyết định câu hỏi đó đang đo năng lực gì, kết quả nên được diễn giải ra sao và người học cần hỗ trợ tiếp theo như thế nào.

Nhà trường, tổ chức đào tạo và nơi làm việc

Ở cấp tổ chức, công nghệ giáo dục hỗ trợ việc xây dựng chương trình, phân phối khóa học, quản lý tài nguyên, theo dõi tiến trình và phát triển năng lực của nhiều nhóm người học.

Phạm vi vì thế không kết thúc ở trường phổ thông hay đại học. Trung tâm đào tạo nghề, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và các chương trình đào tạo người trưởng thành đều có thể sử dụng các nguyên lý và hệ thống của công nghệ giáo dục.

Điểm chung giữa những môi trường này không phải loại thiết bị được sử dụng, mà là sự tồn tại của mục tiêu học tập hoặc phát triển năng lực cần được thiết kế và hỗ trợ có hệ thống.

Những gì không nên đồng nhất với công nghệ giáo dục?

Ranh giới quan trọng nhất là phân biệt giữa sự hiện diện của công nghệ và một ứng dụng công nghệ được thiết kế cho giáo dục.

Việc mua máy tính bảng cho một lớp học chưa cho biết thiết bị sẽ cải thiện hoạt động học tập nào. Chuyển một tài liệu giấy thành PDF chủ yếu thay đổi hình thức phân phối nếu cách học vẫn giữ nguyên. Cài đặt một chatbot AI cũng chưa chứng minh rằng hệ thống có cơ chế giúp người học hiểu sâu hoặc luyện tập tốt hơn.

Tương tự, không phải mọi hệ thống CNTT trong một tổ chức giáo dục đều thuộc phần cốt lõi của công nghệ giáo dục. Một hệ thống tài chính hoặc tính lương có thể rất quan trọng đối với nhà trường, nhưng nếu không liên quan trực tiếp đến việc thiết kế, cung cấp, quản lý hoặc hỗ trợ học tập thì nó gần với CNTT quản trị tổ chức hơn.

Ranh giới này cũng giúp phân biệt công nghệ giáo dục với chuyển đổi số giáo dục. Chuyển đổi số có thể bao phủ cả tuyển sinh, hành chính, tài chính, nhân sự và quản trị. Công nghệ giáo dục tập trung hơn vào những thành phần có quan hệ trực tiếp với việc học, dạy, đánh giá, phát triển năng lực và vận hành môi trường học tập.

Một hiểu lầm khác là xem tính mới của công nghệ như bằng chứng về giá trị giáo dục. Công cụ sử dụng AI, thực tế ảo hoặc phân tích dữ liệu vẫn cần trả lời cùng các câu hỏi cơ bản như những công nghệ khác: nó giải quyết vấn đề học tập nào, bằng cơ chế nào, kết quả được đo ra sao và điều kiện nào giới hạn hiệu quả của nó.

Cách nhận diện một ứng dụng công nghệ giáo dục đúng bản chất

Thay vì xác định EdTech dựa vào tên sản phẩm, có thể đánh giá một ứng dụng thông qua năm câu hỏi.

·         Mục tiêu học tập là gì? Người học cần biết, hiểu hoặc thực hiện được điều gì sau quá trình sử dụng

·         Cơ chế sư phạm là gì? Công nghệ giúp người học luyện tập, khám phá, nhận phản hồi, cộng tác hay hình thành kiến thức bằng cách nào

·         Có bằng chứng về việc học hay không? Hệ thống sử dụng bài làm, đánh giá, hành vi học tập hoặc dữ liệu nào để xác định mức độ tiến bộ

·         Phản hồi được sử dụng như thế nào? Dữ liệu có dẫn đến điều chỉnh cho người học, giáo viên hoặc thiết kế khóa học hay chỉ được thu thập để báo cáo

·         Điều kiện sử dụng có phù hợp không? Giải pháp có xét đến khả năng tiếp cận, năng lực người dùng, hạ tầng, quyền riêng tư và yêu cầu đạo đức hay không

Các câu hỏi này cho thấy công nghệ giáo dục không phải một nhãn nhị phân gắn vào sản phẩm. Cùng một LMS có thể chỉ đóng vai trò kho lưu trữ tài liệu trong một khóa học, nhưng ở môi trường khác lại được sử dụng để tổ chức lộ trình, giao nhiệm vụ, đánh giá, phản hồi và theo dõi mức độ làm chủ kiến thức.

AI cũng tương tự. Nếu hệ thống chỉ tạo đáp án để người học sao chép, vai trò giáo dục rất hạn chế. Nếu nó được đặt trong một thiết kế yêu cầu người học tự giải thích, nhận gợi ý theo từng bước, kiểm tra lại lập luận và sửa lỗi dựa trên phản hồi, công nghệ đã được tích hợp sâu hơn vào cơ chế học tập.

Vì vậy, khi đánh giá một ứng dụng công nghệ giáo dục, tiêu chí quan trọng nhất không phải số lượng tính năng. Cần nhìn vào mối liên hệ giữa mục tiêu học tập, thiết kế sư phạm, chức năng công nghệ, bằng chứng đánh giá và bối cảnh sử dụng. Chính mối liên hệ này quyết định công nghệ đang thực sự hỗ trợ giáo dục hay chỉ đơn thuần được đặt trong một môi trường giáo dục.

Công nghệ giáo dục là một lĩnh vực nghiên cứu và thực hành có hệ thống, trong đó công nghệ được sử dụng như một phần của thiết kế nhằm hỗ trợ học tập và phát triển năng lực. Phạm vi của lĩnh vực trải từ thiết kế hoạt động và môi trường học, tài nguyên và nền tảng, đánh giá và dữ liệu đến triển khai, quản trị, khả năng tiếp cận và các điều kiện đạo đức.

Đối tượng ứng dụng cũng không giới hạn ở học sinh hay lớp học mà bao gồm người học ở nhiều giai đoạn, nhà giáo, người thiết kế học tập, nhà trường, tổ chức đào tạo và môi trường phát triển năng lực tại nơi làm việc. Hiểu theo cách này giúp phân biệt công nghệ giáo dục với việc đơn thuần số hóa tài liệu hoặc đưa thêm thiết bị vào giáo dục: một ứng dụng chỉ thể hiện đầy đủ bản chất EdTech khi công nghệ được kết nối rõ với mục tiêu học tập, cơ chế sư phạm, bằng chứng đánh giá và điều kiện sử dụng thực tế.