Cách duy trì tính chủ động trong học tập số

Vì vậy, muốn duy trì tính chủ động, thiết kế học tập cần chuyển từ tư duy “cung cấp công nghệ” sang “trao quyền lựa chọn có định hướng và xây dựng năng lực tự quản lý”.

Chủ động trong học tập số thực chất là gì?

Trong học tập số, tính chủ động thể hiện ở việc người học không chỉ tiếp nhận nội dung mà còn tham gia vào các quyết định quan trọng của quá trình học. Người học xác định mình cần đạt điều gì, chọn cách tiếp cận phù hợp, theo dõi kết quả và điều chỉnh khi chiến lược hiện tại không hiệu quả.

Điều này gần với cấu trúc của self-regulated learning: đặt mục tiêu, lập kế hoạch, triển khai chiến lược, giám sát và phản tư. Một tổng quan hệ thống về SRL trong thời đại số cũng xác định các chiến lược nổi bật gồm đặt mục tiêu, quản lý thời gian, tự phản tư, tìm kiếm hỗ trợ và theo dõi quá trình học

Do đó, “được tự do sử dụng công nghệ” chưa đồng nghĩa với “chủ động”. Một nền tảng cho phép người học chọn video, tài liệu hoặc thời điểm học nhưng không giúp họ biết nên chọn gì, vì sao chọn và đánh giá kết quả thế nào vẫn có thể tạo ra sự phụ thuộc hoặc học tập thiếu định hướng.

Quyền lựa chọn phải đi cùng mục tiêu học tập

Lựa chọn là nền tảng của tính chủ động, nhưng quá nhiều lựa chọn cùng lúc có thể khiến người học không biết bắt đầu từ đâu. Vì vậy, quyền lựa chọn nên được thiết kế trong một khung mục tiêu rõ ràng.

Thay vì chỉ đưa ra nhiều tài nguyên, người dạy có thể xác định trước:

·         Kết quả học tập cần đạt

·         Phạm vi kiến thức cần hoàn thành

·         Tiêu chí để đánh giá mức độ đạt mục tiêu

·         Những điểm người học được quyền tự lựa chọn

Sau đó, người học có thể chọn tài liệu, thứ tự nhiệm vụ, cách thực hành hoặc hình thức thể hiện kết quả trong phạm vi đó. Cách này giữ được quyền quyết định nhưng không biến việc học thành quá trình tự bơi giữa quá nhiều lựa chọn.

Các nghiên cứu về môi trường học tập có công nghệ cho thấy hỗ trợ SRL hiệu quả cần được thiết kế có hệ thống trong toàn bộ chu trình tự điều chỉnh, thay vì chỉ cung cấp một công cụ riêng lẻ

Công nghệ nên hỗ trợ tự quản lý thay vì thay thế nó

Một rủi ro của học tập số là công nghệ làm quá nhiều việc thay cho người học. Hệ thống có thể nhắc lịch, đề xuất nội dung, tạo tóm tắt hoặc đưa ra câu trả lời rất nhanh. Những chức năng này hữu ích, nhưng nếu người học không còn tự xác định mục tiêu, kiểm tra tiến độ hay lựa chọn chiến lược, tính chủ động có thể suy giảm.

Nguyên tắc phù hợp là công nghệ nên đóng vai trò “giàn giáo” cho quá trình tự quản lý. Người học vẫn là chủ thể quyết định, còn công nghệ cung cấp phản hồi và thông tin để quyết định đó tốt hơn.

Chẳng hạn, một hệ thống có thể hiển thị tiến độ, phát hiện phần kiến thức còn yếu và gợi ý tài liệu bổ sung. Nhưng quyết định học lại phần nào, dành bao nhiêu thời gian và thay đổi chiến lược ra sao vẫn nên thuộc về người học.

Một tổng quan hệ thống về chatbot giáo dục cho thấy công nghệ hiện hỗ trợ khá rõ việc tìm tài nguyên, lựa chọn chiến lược và giám sát quá trình học, trong khi hỗ trợ đặt mục tiêu, lập kế hoạch và phản tư còn hạn chế hơn Springer Link. Điều này cho thấy công nghệ hữu ích nhất khi nó củng cố năng lực tự điều chỉnh, không phải khi nó hoàn toàn thay thế năng lực đó.

Phản hồi phải giúp người học tự điều chỉnh

Phản hồi trong học tập số không chỉ nhằm thông báo “đúng” hay “sai”. Phản hồi có giá trị hơn khi giúp người học nhận ra khoảng cách giữa mục tiêu và trạng thái hiện tại, từ đó tự quyết định bước tiếp theo.

Một vòng phản hồi hữu ích có thể diễn ra theo trình tự:

1.    Xác định mục tiêu cần đạt

2.    Kiểm tra kết quả hiện tại

3.    Nhận diện điểm chưa đạt

4.    Chọn chiến lược điều chỉnh

5.    Thử lại

6.    Phản tư về hiệu quả của chiến lược mới

Cách tiếp cận này giữ cho người học ở vị trí người ra quyết định. Công nghệ cung cấp dữ liệu, còn người học diễn giải dữ liệu và hành động dựa trên nó.

Learning analytics có thể hỗ trợ quá trình này bằng cách cung cấp tín hiệu về tiến độ và hành vi học tập, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách những tín hiệu đó được tích hợp vào quá trình tự điều chỉnh của người học

Cần duy trì ranh giới giữa hỗ trợ và phụ thuộc công nghệ

Tính chủ động được duy trì tốt hơn khi người học vẫn có khả năng thực hiện nhiệm vụ cốt lõi ngay cả khi không có công cụ hỗ trợ.

Điều này đặc biệt quan trọng với các công cụ tự động và AI. Người học có thể sử dụng chúng để tìm ý tưởng, nhận phản hồi hoặc kiểm tra cách hiểu, nhưng vẫn cần tự xác định câu hỏi, đánh giá đầu ra và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng.

Một nghiên cứu tổng hợp gần đây về công nghệ cá nhân hóa và SRL chỉ ra các hướng nghiên cứu nổi bật như learning analytics, scaffolding cho tự điều chỉnh và công nghệ trung gian cho quá trình học; đồng thời nhấn mạnh nhu cầu thiết kế công nghệ để thúc đẩy năng lực tự điều chỉnh của người học

Có thể dùng một nguyên tắc đơn giản: công nghệ nên làm cho người học có năng lực tự quyết hơn sau mỗi lần sử dụng, không phải phụ thuộc hơn sau mỗi lần sử dụng.

Tính chủ động cần được duy trì như một chu trình

Chủ động trong học tập số không phải trạng thái đạt được một lần. Nó là một chu trình liên tục gồm lựa chọn, hành động, theo dõi và điều chỉnh.

Một thiết kế bền vững thường có bốn lớp:

·         Lựa chọn: Người học có quyền quyết định trong phạm vi mục tiêu rõ ràng

·         Tự quản lý: Người học chủ động về thời gian, chiến lược và tiến độ

·         Phản hồi: Người học nhận thông tin đủ để đánh giá trạng thái học tập

·         Điều chỉnh: Người học tự thay đổi kế hoạch khi kết quả chưa đạt

Khi bốn lớp này liên kết với nhau, công nghệ trở thành phương tiện mở rộng năng lực học tập thay vì trở thành trung tâm của quá trình học. Đây cũng phù hợp với định hướng đặt người học ở trung tâm khi quyết định công nghệ nào nên được sử dụng và sử dụng đến mức nào trong giáo dục

Vì vậy, mục tiêu cuối cùng không phải là tối đa hóa số lượng công cụ số mà là tối đa hóa khả năng người học tự lựa chọn đúng, tự quản lý tốt và tự điều chỉnh có căn cứ.

Khi áp dụng phương pháp học dựa trên công nghệ, tính chủ động được duy trì tốt nhất khi quyền lựa chọn luôn đi cùng mục tiêu, tự quản lý đi cùng phản hồi, còn hỗ trợ công nghệ đi cùng giới hạn rõ ràng. Người học vẫn phải là chủ thể quyết định; công nghệ chỉ nên giúp họ nhìn rõ hơn, hành động hiệu quả hơn và điều chỉnh tốt hơn. Đây là nền tảng để chủ động trong học tập số trở thành một năng lực bền vững thay vì chỉ là cảm giác được tự do lựa chọn.