Khi nào công nghệ làm giảm hiệu quả học tập?

OECD cho thấy việc sử dụng thiết bị số có chủ đích cho học tập có thể đi cùng kết quả tích cực, trong khi sử dụng thiết bị cho hoạt động giải trí trong giờ học lại liên quan đến sự phân tâm và kết quả học tập thấp hơn. Trong PISA 2022, khoảng 30% học sinh OECD cho biết các em bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc mọi tiết Toán; những học sinh thường xuyên bị phân tâm theo cách này đạt điểm Toán thấp hơn trung bình khoảng 15 điểm sau khi đã tính đến các yếu tố kinh tế - xã hội.

Công nghệ trở nên kém hiệu quả khi sự chú ý bị chia nhỏ

Học tập hiệu quả đòi hỏi người học duy trì chú ý đủ lâu để đọc, suy luận, liên hệ và kiểm tra hiểu biết. Khi cùng một thiết bị liên tục phát thông báo, chuyển sang mạng xã hội, tin nhắn hoặc nội dung giải trí, người học phải chuyển đổi giữa các mục tiêu thay vì duy trì một dòng xử lý thông tin ổn định.

Một phân tích gộp công bố năm 2025 tổng hợp 27 thực nghiệm về việc sử dụng điện thoại trong lúc học cho thấy sự phân tâm do điện thoại có tác động tiêu cực ở mức trung bình đến khả năng ghi nhớ tức thời. Cơ chế được xem xét là sự phân chia và chuyển đổi chú ý giữa nhiệm vụ học tập và hoạt động ngoài nhiệm vụ.

Vì vậy, một chiếc điện thoại nằm cạnh người học không nhất thiết gây hại trong mọi trường hợp. Rủi ro tăng lên khi thiết bị tạo ra các lựa chọn cạnh tranh với nhiệm vụ học, đặc biệt khi người học phải liên tục quyết định có kiểm tra thông báo, mở ứng dụng khác hoặc phản hồi nội dung mới hay không.

Công nghệ làm giảm hiệu quả khi thông tin nhiều hơn khả năng xử lý

Thiết bị số có thể đưa người học tiếp cận với lượng tài liệu rất lớn, nhưng khả năng tiếp nhận và tổ chức thông tin của con người không tăng theo cùng tốc độ. Khi bài học chứa quá nhiều cửa sổ, liên kết, video, thông báo hoặc yêu cầu chuyển đổi giữa nhiều nguồn, phần công sức nhận thức có thể bị tiêu tốn cho việc quản lý thông tin thay vì hiểu nội dung.

Đây là dạng quá tải khác với thiếu thông tin. Người học có thể cảm thấy mình đang rất bận: mở tài liệu, tìm kiếm, ghi chú, xem video, hỏi AI và chuyển qua lại giữa các ứng dụng. Nhưng hoạt động nhiều không đồng nghĩa với học sâu.

Công nghệ vì thế kém hiệu quả hơn khi nó làm tăng thao tác mà không tạo thêm Information Gain tương ứng. Một công cụ chỉ đáng dùng khi phần tiện lợi mà nó tạo ra lớn hơn phần chú ý và năng lực xử lý mà nó lấy đi.

Công nghệ kém hiệu quả khi thay thế quá sớm hoạt động tư duy

Một trong những rủi ro quan trọng nhất của công nghệ học tập hiện nay là người học có thể hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn mà không thực sự hình thành năng lực tương ứng.

Điều này đặc biệt rõ với các công cụ AI tạo sinh. OECD Digital Education Outlook 2026 lưu ý rằng việc AI giúp học sinh tạo ra sản phẩm tốt hơn không tự động đồng nghĩa với việc các em học được nhiều hơn. Khi người học giao phần việc nhận thức cho chatbot mà thiếu định hướng sư phạm, có nguy cơ hình thành sự phụ thuộc, giảm tham gia nhận thức và suy yếu quá trình phát triển kỹ năng; lợi thế khi làm bài có AI hỗ trợ thậm chí có thể biến mất khi người học phải làm bài kiểm tra mà không có công cụ đó.

Vấn đề vì vậy không phải “dùng AI hay không”, mà là AI đang làm thay phần nào của quá trình học. Nếu công cụ cung cấp gợi ý, phản hồi hoặc câu hỏi giúp người học tự suy luận, nó có thể hỗ trợ học tập. Nếu công cụ thực hiện thay phần đọc, phân tích, lập luận hoặc diễn đạt mà người học đáng lẽ phải tự thực hiện, hiệu suất hoàn thành nhiệm vụ có thể tăng trong khi việc học thực sự lại không tăng tương ứng.

Công nghệ làm giảm hiệu quả khi cách dùng không phù hợp với mục tiêu học

Cùng một thiết bị có thể hỗ trợ học rất tốt trong tình huống này nhưng gây hại trong tình huống khác. Điều quyết định là sự phù hợp giữa công nghệ, mục tiêu nhận thức và phương pháp giảng dạy.

Một thiết bị phục vụ tra cứu nhanh có thể hữu ích khi người học cần kiểm chứng một khái niệm. Một video có thể phù hợp khi cần quan sát một quy trình khó hình dung bằng văn bản. Nhưng nếu mục tiêu là rèn khả năng ghi nhớ, giải bài, viết lập luận hoặc tự giải thích, việc chuyển quá nhiều phần việc sang công cụ có thể làm giảm cơ hội luyện tập trực tiếp.

UNESCO cũng ghi nhận rằng hiệu quả của công nghệ trong giáo dục phụ thuộc đáng kể vào cách nó được tích hợp vào sư phạm. Tổng quan của UNESCO cho thấy công nghệ có thể tăng tương tác và hỗ trợ một số hình thức học tập, nhưng việc sử dụng thiết bị số cũng có thể gây phân tâm; đặc biệt, học trực tuyến đòi hỏi năng lực tự điều chỉnh và có thể tạo rủi ro lớn hơn đối với người học trẻ hoặc những người đang gặp khó khăn trong học tập.

Do đó, công nghệ dễ trở nên kém hiệu quả khi công cụ được chọn trước, rồi mới cố tìm cách gắn nó vào bài học, thay vì bắt đầu từ câu hỏi: người học cần hình thành năng lực gì?

Công nghệ gây hại khi thời gian kỹ thuật số lấn át thời gian học

Một phương pháp học có thể thất bại không phải vì từng phút sử dụng thiết bị đều làm giảm chất lượng nhận thức, mà vì tổng thời gian dành cho các hoạt động số khiến thời gian dành cho học tập bị thu hẹp.

OECD ghi nhận những học sinh dành quá nhiều thời gian cho hoạt động giải trí số bên ngoài trường có xu hướng dành ít thời gian hơn cho bài tập, ít tham gia học tập hơn và có mức động lực học thấp hơn. Những học sinh này cũng có kết quả Toán và mức độ gắn kết với trường học thấp hơn so với nhóm cân bằng tốt hơn giữa học tập và giải trí số.

Điểm cần lưu ý là “nhiều” không phải một con số có thể áp dụng giống nhau cho mọi người. Cùng một thời lượng sử dụng thiết bị có thể phục vụ học tập, giao tiếp hoặc giải trí với những tác động khác nhau. OECD cho thấy học sinh dành từ một đến năm giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị cho mục đích học tập tại trường có kết quả Toán tốt hơn nhóm không sử dụng, trong khi sử dụng hơn một giờ cho giải trí số tại trường lại liên quan đến điểm số thấp hơn.

Vì vậy, chỉ đếm “thời gian màn hình” chưa đủ. Điều cần đánh giá là thời gian đó đang phục vụ mục tiêu nhận thức nào và nó thay thế hoạt động gì.

Công nghệ không phải nguyên nhân xấu trong mọi trường hợp

Kết luận rằng công nghệ luôn làm giảm hiệu quả học tập là quá đơn giản. Bằng chứng hiện có cho thấy tác động phụ thuộc mạnh vào mục đích sử dụng, cách thiết kế hoạt động học, năng lực tự điều chỉnh và mức độ tích hợp với phương pháp giảng dạy.

Một dấu hiệu thực tế để đánh giá rất hữu ích là: sau khi dùng công nghệ, người học có hiểu rõ hơn, tự giải thích tốt hơn, nhớ được lâu hơn và tự thực hiện được nhiệm vụ hay không. Nếu câu trả lời là có, công nghệ đang hỗ trợ quá trình học. Nếu người học chỉ hoàn thành nhanh hơn vì thiết bị làm thay phần tư duy cốt lõi, công nghệ có thể đang tối ưu hiệu suất trước mắt hơn là năng lực lâu dài.

Công nghệ làm giảm hiệu quả học tập chủ yếu khi nó gây phân tâm, tạo quá tải thông tin, thay thế hoạt động tư duy, không phù hợp với mục tiêu nhận thức hoặc chiếm quá nhiều thời gian dành cho việc học. Ngược lại, công nghệ có giá trị khi nó được sử dụng có chủ đích, gắn với mục tiêu sư phạm rõ ràng và làm cho người học suy nghĩ tốt hơn thay vì suy nghĩ ít hơn.