Những sai lầm khi học bằng công nghệ

Vì vậy, sai lầm khi học bằng công nghệ thường không nằm ở việc “dùng công nghệ quá hiện đại” mà nằm ở cách sử dụng nó: học để hoàn thành một chuỗi thao tác trên màn hình thay vì để hiểu, nhớ, tự kiểm tra và vận dụng kiến thức.

Chọn công nghệ trước khi xác định mục tiêu học tập

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là bắt đầu bằng câu hỏi “Nên dùng ứng dụng nào?” thay vì “Tôi cần học được điều gì?”.

Khi công cụ trở thành điểm xuất phát, người học dễ nhầm giữa trải nghiệm sử dụng và tiến bộ thực sự. Một ứng dụng có giao diện đẹp, nhiều tính năng hoặc tạo cảm giác tương tác cao vẫn có thể không phù hợp với nhiệm vụ nhận thức cần thực hiện.

Cơ chế của lỗi này khá đơn giản: mỗi công cụ định hình cách người học tiếp nhận và xử lý thông tin. Nếu mục tiêu là giải một dạng bài nhưng công cụ chủ yếu cung cấp video; nếu mục tiêu là ghi nhớ nhưng hoạt động chỉ dừng ở đọc và xem; nếu mục tiêu là vận dụng nhưng người học liên tục được hệ thống cung cấp đáp án, thì công nghệ đang hỗ trợ sai khâu của quá trình học.

Cách sửa là xác định trước ba điểm:

·         Kiến thức hoặc kỹ năng cần đạt

·         Hoạt động nhận thức cần thực hiện

·         Công nghệ thực sự giúp hoạt động đó tốt hơn ở điểm nào

Khi chưa trả lời được ba câu hỏi này, thêm một công cụ mới thường chỉ làm quy trình học phức tạp hơn.

Nhầm thời gian sử dụng công nghệ với thời gian học thật

Người học rất dễ đánh đồng “đã ngồi học trên máy hai giờ” với “đã học được hai giờ”. Đây là một sai lầm quan trọng vì thiết bị chỉ đo thời gian tương tác, không đo mức độ hiểu biết.

Xem một bài giảng, đánh dấu tài liệu, mở nhiều tab hoặc hoàn thành hàng loạt màn hình trong khóa học có thể tạo cảm giác rất bận rộn mà vẫn không hình thành được khả năng nhớ lại hay vận dụng.

Điểm cần phân biệt là tiếp xúc với thông tin và xử lý thông tin để tạo thành kiến thức. Việc học sâu thường đòi hỏi người học phải tự giải thích, trả lời câu hỏi, nhớ lại mà không nhìn tài liệu, giải quyết vấn đề hoặc áp dụng kiến thức vào tình huống mới.

Do đó, một phiên học bằng công nghệ nên có sản phẩm nhận thức rõ ràng. Chẳng hạn, sau khi xem một nội dung, người học phải tự viết lại nguyên lý bằng ngôn ngữ của mình, làm vài câu hỏi không có đáp án trước mặt hoặc giải một bài toán tương tự nhưng khác dữ kiện.

Công nghệ tạo ra môi trường học; hoạt động nhận thức mới tạo ra phần lớn giá trị của việc học.

Học trong trạng thái đa nhiệm và để xao nhãng phá vỡ sự tập trung

Thiết bị học tập thường đồng thời là thiết bị giải trí, liên lạc và truy cập mạng. Vì vậy, người học có thể bắt đầu bằng một tài liệu rồi chuyển sang tin nhắn, mạng xã hội, video hoặc một tab khác chỉ trong vài giây.

Đây không chỉ là vấn đề kỷ luật cá nhân. Việc liên tục chuyển sự chú ý làm đứt mạch xử lý thông tin, khiến người học phải mất thêm thời gian để quay lại nhiệm vụ ban đầu. Dữ liệu PISA 2022 cho thấy khoảng 30% học sinh OECD cho biết thường xuyên bị phân tâm bởi thiết bị số trong giờ toán; nhóm báo cáo bị phân tâm trong hầu hết hoặc mọi tiết học có điểm toán trung bình thấp hơn 15 điểm so với nhóm gần như không gặp tình trạng này, sau khi đã tính đến đặc điểm kinh tế - xã hội của học sinh và nhà trường.

Một lỗi khác là nghĩ rằng “mình vẫn có thể học dù vừa học vừa kiểm tra thông báo”. Thực tế, khả năng xử lý nhiều luồng thông tin cùng lúc là có giới hạn.

Cách khắc phục không nhất thiết là loại bỏ hoàn toàn công nghệ. Quan trọng hơn là tạo môi trường công nghệ phục vụ một nhiệm vụ duy nhất: tắt thông báo, đóng các tab không liên quan, đặt điện thoại ngoài tầm với và chia phiên học thành những khoảng có mục tiêu rõ ràng.

Tiêu thụ quá nhiều nội dung nhưng quá ít hoạt động học

Video, infographic, mô phỏng, bài giảng tương tác và kho tài liệu số khiến việc tiếp nhận kiến thức trở nên thuận tiện. Nhưng “nhiều định dạng hơn” không đồng nghĩa với “học sâu hơn”.

Đây là lúc sai lầm về quá tải nhận thức xuất hiện. Khi màn hình chứa quá nhiều chữ, hình ảnh, hiệu ứng, âm thanh hoặc thông tin không cần thiết, người học phải phân bổ nguồn lực chú ý cho quá nhiều thứ cùng lúc. Nghiên cứu về học đa phương tiện cho thấy thiết kế có thể giảm tải nhận thức và hỗ trợ ghi nhớ, trong khi thông tin dư thừa hoặc tổ chức kém có thể làm tăng gánh nặng xử lý.

Vì vậy, một bài học số hiệu quả không phải bài có nhiều hiệu ứng nhất mà là bài làm nổi bật được thông tin quan trọng nhất.

Người học cũng có thể tự áp dụng nguyên tắc này. Thay vì mở đồng thời năm nguồn, nên chọn một nguồn chính, một nguồn dùng để kiểm tra và một nhiệm vụ để tự vận dụng. Khi gặp khái niệm khó, hãy dừng video, tự giải thích hoặc dự đoán câu trả lời trước khi xem phần tiếp theo.

Mục tiêu là chuyển từ tiêu thụ nội dung sang xử lý nội dung.

Giao quá nhiều việc suy nghĩ cho công nghệ và AI

Một công cụ có thể tìm thông tin, tóm tắt tài liệu, gợi ý cách giải hoặc tạo câu trả lời rất nhanh. Chính sự tiện lợi này tạo ra một cám dỗ: để công nghệ làm thay phần khó nhất của quá trình học.

Sai lầm không nằm ở việc sử dụng AI hay công cụ tự động. Sai lầm là sử dụng chúng trước khi bản thân người học hình thành cách suy nghĩ cần thiết để kiểm tra kết quả.

Khi người học nhận ngay một lời giải hoàn chỉnh, họ có thể bỏ qua các bước đặt giả thuyết, thử nghiệm, phát hiện sai, so sánh bằng chứng và tự diễn đạt. Trong khi đó, một hệ thống AI có thể tạo ra câu trả lời nghe hợp lý nhưng vẫn sai hoặc thiên lệch; OECD cũng nhấn mạnh rằng người học cần xây dựng năng lực suy luận và đánh giá bằng chứng ngay cả khi sử dụng GenAI.

Cách dùng công nghệ đúng hơn là coi nó như đối tác phản hồi, không phải người làm bài thay mình. Ví dụ:

·         Tự giải trước rồi mới yêu cầu công cụ kiểm tra

·         Yêu cầu giải thích vì sao cách làm của mình sai

·         So sánh câu trả lời của công cụ với tài liệu gốc

·         Tự viết lại kết luận sau khi tham khảo AI

·         Kiểm chứng các thông tin quan trọng bằng nguồn đáng tin cậy

Một phép thử đơn giản là: nếu tắt công cụ ngay lúc đó, bạn có thể tự giải thích vấn đề không? Nếu câu trả lời là không, mức độ phụ thuộc đã trở thành vấn đề.

Bỏ qua luyện tập, tự kiểm tra và phản hồi

Công nghệ có thể giúp người học tiếp cận kiến thức rất nhanh nhưng không thể thay thế nhu cầu luyện tập.

Một lỗi phổ biến là học liên tục bằng cách đọc, xem hoặc nghe mà không có những thời điểm buộc bản thân phải nhớ lại kiến thức từ trí nhớ. Điều này tạo cảm giác quen thuộc với nội dung nhưng chưa chắc tạo ra khả năng sử dụng nó độc lập.

Luyện tập và phản hồi có vai trò vì chúng làm lộ ra khoảng cách giữa “tôi thấy quen” và “tôi thực sự làm được”. Với học trực tuyến, vấn đề còn rõ hơn vì người học phải có khả năng tự điều chỉnh và duy trì tiến độ mà không phải lúc nào cũng có người nhắc nhở hoặc sửa sai ngay lập tức. UNESCO lưu ý rằng học trực tuyến phụ thuộc đáng kể vào khả năng tự điều chỉnh của người học và một số nhóm người học dễ bị mất kết nối hơn.

Một chu kỳ học bằng công nghệ hiệu quả nên gần với:

Tiếp nhận → Tự nhớ lại → Luyện tập → Nhận phản hồi → Sửa sai → Vận dụng

Nếu quy trình chỉ dừng ở “xem xong” hoặc “đọc xong”, công nghệ đang hỗ trợ tiêu thụ nội dung nhiều hơn là hình thành năng lực.

Đo mức độ sử dụng công nghệ thay vì đo kết quả học tập

Cuối cùng, người học có thể đánh giá sai hiệu quả của phương pháp vì chọn sai chỉ số.

Các chỉ số như số giờ học trên ứng dụng, số bài đã xem, số trang đã đọc hay số ngày duy trì chuỗi học tập chỉ cho biết mức độ sử dụng công cụ. Chúng không tự chứng minh rằng kiến thức đã được hiểu và giữ lại.

Chỉ số có ý nghĩa hơn phải gắn với mục tiêu ban đầu: khả năng nhớ lại, độ chính xác khi giải bài, khả năng giải thích bằng lời của mình, tốc độ thực hiện nhiệm vụ hoặc khả năng chuyển kiến thức sang một tình huống mới.

Đây cũng là lý do không nên mặc định rằng thêm công nghệ sẽ tạo ra thêm hiệu quả. UNESCO cho rằng bằng chứng về giá trị gia tăng của công nghệ giáo dục còn không đồng nhất và nhấn mạnh nhu cầu đánh giá công nghệ dựa trên mục tiêu, bối cảnh và bằng chứng thay vì coi bản thân công nghệ là giải pháp.

Cách kiểm tra đơn giản nhất là bỏ thiết bị sang một bên và tự hỏi: “Sau buổi học này, tôi làm được điều gì mà trước đó chưa làm được?” Nếu không chỉ ra được câu trả lời cụ thể, cần xem lại cả phương pháp chứ không chỉ đổi ứng dụng.

Công nghệ làm mất hiệu quả phương pháp học tập chủ yếu khi nó trở thành mục tiêu thay vì công cụ. Những lỗi nổi bật nhất là chọn công cụ trước mục tiêu, nhầm thời gian sử dụng với thời gian học, để xao nhãng phá vỡ sự tập trung, tiếp nhận quá nhiều nội dung thụ động, giao việc suy nghĩ cho AI và bỏ qua luyện tập cùng phản hồi.

Một nguyên tắc có thể dùng xuyên suốt là: bắt đầu từ mục tiêu học, chọn hoạt động nhận thức phù hợp, rồi mới chọn công nghệ. Sau mỗi phiên học, hãy đánh giá bằng năng lực thực tế đạt được thay vì số phút đã nhìn vào màn hình. Khi công nghệ giúp người học tập trung hơn, thực hành nhiều hơn, nhận phản hồi tốt hơn và tự suy nghĩ rõ hơn, nó đang làm đúng vai trò của mình.