Cách tổ chức học tập cộng tác trực tuyến

Trong môi trường trực tuyến, cấu trúc này càng quan trọng vì giáo viên khó quan sát trực tiếp quá trình làm việc. Nghiên cứu về học tập cộng tác có hỗ trợ máy tính cho thấy việc thiết kế vai trò, nhiệm vụ và kịch bản tương tác có thể định hướng quá trình kiến tạo tri thức của nhóm, trong khi sự tham gia không đồng đều là một trong những thách thức phổ biến của các dự án nhóm trực tuyến

Học tập cộng tác trực tuyến được tổ chức theo cấu trúc nào?

Cấu trúc phù hợp thường bắt đầu từ một mục tiêu học tập chung, sau đó chuyển mục tiêu thành nhiệm vụ có đầu ra cụ thể, chia trách nhiệm giữa các thành viên và thiết kế các điểm tương tác buộc người học phải trao đổi thay vì chỉ ghép các phần việc riêng lẻ

Một mô hình có thể gồm sáu thành phần:

1.    Mục tiêu chung: Nhóm phải cùng đạt một kết quả học tập xác định

2.    Nhiệm vụ chung: Bài toán đủ phức tạp để cần nhiều góc nhìn hoặc đóng góp

3.    Trách nhiệm cá nhân: Mỗi thành viên có phần việc và dấu vết đóng góp có thể nhận diện

4.    Vai trò: Thành viên đảm nhận những chức năng khác nhau để duy trì tiến trình hợp tác

5.    Tương tác: Người học đặt câu hỏi, giải thích, phản biện, hỗ trợ và tổng hợp ý tưởng

6.    Đánh giá: Có thể kết hợp đánh giá sản phẩm nhóm với đánh giá đóng góp cá nhân

Điểm cốt lõi là phân công công việc không đồng nghĩa với cộng tác. Một nhóm có thể chia đề tài thành bốn phần, mỗi người làm riêng rồi ghép lại mà gần như không hình thành quá trình kiến tạo hiểu biết chung. Một nghiên cứu tình huống về học tập cộng tác trực tuyến cho thấy kiểu phân chia nhiệm vụ như vậy có thể khiến người học tập trung vào việc “hoàn thành phần của mình” hơn là xây dựng hiểu biết chung

Vì vậy, thiết kế nhiệm vụ phải tạo ra những điểm mà thành viên cần đọc, chất vấn, giải thích hoặc tích hợp đóng góp của nhau.

Vai trò của giáo viên và người học được phân chia thế nào?

Trong học tập cộng tác trực tuyến, giáo viên không biến mất khỏi quá trình học mà chuyển từ người truyền đạt chính sang người thiết kế, điều phối và hỗ trợ quá trình học

Khung Community of Inquiry mô tả ba thành tố có quan hệ với nhau trong trải nghiệm học tập trực tuyến: teaching presence, social presence và cognitive presence. Trong đó, teaching presence bao gồm thiết kế, điều phối và định hướng các quá trình nhận thức và xã hội để đạt mục tiêu học tập; cognitive presence liên quan đến việc người học cùng kiến tạo ý nghĩa thông qua trao đổi có chiều sâu

Vai trò của giáo viên

Giáo viên nên đảm nhận bốn nhóm nhiệm vụ chính:

·         Xác định mục tiêu, nhiệm vụ và tiêu chí hoàn thành

·         Thiết kế nhóm, vai trò, công cụ và tiến trình tương tác

·         Theo dõi hoạt động để phát hiện nhóm hoặc thành viên bị lệch hướng

·         Phản hồi, đặt câu hỏi và can thiệp khi nhóm cần hỗ trợ

Các nguyên tắc của cooperative learning cũng nhấn mạnh việc giáo viên phải cấu trúc mục tiêu chung, trách nhiệm cá nhân, kỹ năng xã hội, tương tác hỗ trợ lẫn nhau và hoạt động xử lý lại quá trình làm việc của nhóm

Vai trò của người học

Người học không chỉ “làm phần được giao”. Họ cần đồng thời thực hiện ba chức năng:

Thực hiện nhiệm vụ: Tìm hiểu, phân tích và tạo sản phẩm

Tham gia nhóm: Chia sẻ nguồn lực, phản hồi và hỗ trợ thành viên khác

Điều chỉnh quá trình: Theo dõi tiến độ, phát hiện vấn đề và cùng quyết định cách cải thiện

Các vai trò cụ thể có thể là người khởi động thảo luận, người tìm nguồn, người đặt câu hỏi, người phản biện, người tổng hợp hoặc người điều phối thời gian. Nghiên cứu về vai trò trong CSCL cho thấy các vai trò được thiết kế có thể giúp mô hình hóa quá trình nhận thức chung và tăng mức độ tham gia vào giải quyết vấn đề

Nhiệm vụ cần được thiết kế ra sao để tạo cộng tác thực chất?

Nhiệm vụ là “bộ khung” quyết định người học có thực sự cần nhau hay không. Một nhiệm vụ phù hợp nên có mục tiêu chung nhưng chứa các phần việc không thể hoàn toàn giải quyết độc lập

Có thể thiết kế theo chuỗi:

Tìm hiểu → Chia sẻ → Đối chiếu → Phản biện → Tích hợp → Tạo sản phẩm chung

Ví dụ, thay vì yêu cầu bốn sinh viên đọc bốn tài liệu rồi ghép bốn đoạn văn, có thể yêu cầu mỗi người phân tích một khía cạnh, sau đó cả nhóm phải so sánh các kết quả, giải thích điểm khác nhau và cùng xây dựng một kết luận

Cấu trúc này tạo ra sự phụ thuộc tích cực: kết quả của một thành viên trở thành đầu vào cho suy luận của các thành viên khác

Đồng thời cần duy trì trách nhiệm cá nhân. Mỗi thành viên phải có phần đóng góp có thể nhận diện thông qua lịch sử chỉnh sửa, phản hồi, nhật ký nhóm, phần trình bày hoặc đánh giá đồng đẳng. Đây là điểm quan trọng vì các dự án nhóm trực tuyến thường gặp tình trạng tham gia thấp hoặc không đồng đều

Tương tác trong học tập cộng tác trực tuyến nên diễn ra như thế nào?

Tương tác không nên được đo bằng số lượng tin nhắn. Giá trị nằm ở việc mỗi lượt tương tác có làm thay đổi hiểu biết hoặc tiến trình của nhóm hay không

Có thể tổ chức bốn dạng tương tác chính:

Tương tác giải thích

Một thành viên trình bày cách hiểu, lập luận hoặc phương pháp giải quyết. Thành viên khác phải diễn giải lại, đặt câu hỏi hoặc yêu cầu làm rõ

Tương tác phản biện

Người học kiểm tra giả định, bằng chứng và logic của nhau. Mục tiêu không phải bác bỏ cá nhân mà phát hiện điểm chưa đủ căn cứ

Tương tác tích hợp

Các ý tưởng riêng được kết nối thành một cách hiểu chung hoặc sản phẩm chung

Tương tác phản tư

Nhóm xem lại cách mình đã làm việc: điều gì hiệu quả, điều gì gây trì trệ và cần thay đổi gì ở vòng tiếp theo

Khung Community of Inquiry xem social presence và cognitive presence là hai thành phần quan trọng cùng với teaching presence. Điều này cho thấy tương tác trực tuyến không chỉ cần phục vụ nội dung học tập mà còn cần tạo điều kiện để người học hình thành sự hiện diện xã hội và duy trì trao đổi có ý nghĩa

Làm thế nào để tránh tình trạng một người làm hết hoặc thành viên “biến mất”?

Hai vấn đề phổ biến là free-riding và lệch mức độ tham gia. Nếu chỉ có một sản phẩm nhóm và mọi thành viên nhận cùng một điểm mà không có cơ chế ghi nhận đóng góp, người đóng góp nhiều và người đóng góp ít có thể bị đối xử như nhau

Một hệ thống phòng ngừa nên kết hợp:

·         Phân công vai trò và trách nhiệm ngay từ đầu

·         Chia nhiệm vụ thành các mốc có đầu ra kiểm tra được

·         Sử dụng tài liệu cộng tác có lịch sử chỉnh sửa

·         Yêu cầu phản hồi hoặc đánh giá đồng đẳng

·         Kết hợp đánh giá sản phẩm nhóm với đánh giá cá nhân

·         Luân phiên vai trò giữa các hoạt động

Nghiên cứu về các dự án nhóm trực tuyến cũng cho thấy thiết kế đánh giá công bằng, hướng dẫn rõ ràng, chuẩn bị cho người học và hỗ trợ thực tế trong suốt quá trình là những cách quan trọng để xử lý tình trạng tham gia không đều

Việc luân phiên vai trò còn giúp tránh việc một người luôn giữ vị trí điều phối còn người khác chỉ làm nhiệm vụ kỹ thuật. Nghiên cứu CSCL cho thấy vai trò có thể được thiết kế và luân phiên để giúp người học tham gia vào nhiều chức năng khác nhau của quá trình cộng tác

Quy trình tổ chức một hoạt động học tập cộng tác trực tuyến

Một hoạt động có thể được triển khai theo quy trình bảy bước:

1.    Xác định mục tiêu học tập và sản phẩm cuối cùng

2.    Chia nhóm với quy mô phù hợp và xác định cách phối hợp

3.    Giao vai trò và trách nhiệm cá nhân

4.    Thiết kế nhiệm vụ có sự phụ thuộc giữa các thành viên

5.    Thiết lập các điểm tương tác bắt buộc

6.    Theo dõi, phản hồi và điều chỉnh trong quá trình thực hiện

7.    Đánh giá sản phẩm, đóng góp cá nhân và quá trình hợp tác

Đối với nhóm nhỏ, các nghiên cứu về dự án nhóm trực tuyến thường ghi nhận ưu thế về khả năng quản lý và khả năng để từng thành viên được nhận diện đóng góp; một số tổng quan cho thấy nhóm dưới năm thành viên thường dễ quản lý, dù quy mô tối ưu còn phụ thuộc loại nhiệm vụ và bối cảnh

Công cụ số chỉ nên được lựa chọn sau khi xác định cách học. Diễn đàn phù hợp cho thảo luận không đồng bộ; tài liệu đồng biên tập phù hợp cho cùng xây dựng sản phẩm; bảng nhiệm vụ giúp theo dõi trách nhiệm; hội nghị trực tuyến phù hợp với trao đổi cần phản hồi tức thời. Một nghiên cứu về hoạt động nghiên cứu cộng tác số cho thấy tài liệu dùng chung có thể làm tiến độ trở nên nhìn thấy được và khuyến khích các thành viên đóng góp

Học tập cộng tác trực tuyến hiệu quả được tổ chức bằng cách kết nối mục tiêu chung, nhiệm vụ có tính phụ thuộc, trách nhiệm cá nhân, vai trò rõ ràng và tương tác có chủ đích. Giáo viên chịu trách nhiệm thiết kế và điều phối hệ thống, còn người học vừa hoàn thành nhiệm vụ cá nhân vừa cùng xây dựng hiểu biết và sản phẩm của nhóm. Khi chỉ có “chia việc và ghép bài”, hoạt động nhóm có thể hoàn thành sản phẩm nhưng chưa chắc tạo ra học tập cộng tác thực chất