Học tập xã hội trực tuyến diễn ra như thế nào?

Học tập xã hội trực tuyến là quá trình gì?

Học tập xã hội trực tuyến là quá trình hình thành hoặc thay đổi kiến thức, kỹ năng và cách hành động thông qua quan sát, tương tác và phản hồi với người khác trong môi trường số.

Điểm quan trọng là người học không nhất thiết phải trực tiếp trải qua toàn bộ tình huống mới có thể học. Họ có thể quan sát cách một giảng viên giải quyết vấn đề, xem cách một thành viên trong cộng đồng xử lý một nhiệm vụ, đọc phản hồi của những người học khác hoặc theo dõi kết quả của một lựa chọn. Những quan sát đó trở thành đầu vào để người học hình thành cách hiểu và thử áp dụng.

Vì vậy, học tập xã hội trực tuyến thường có ba thành phần liên kết với nhau:

·         Quan sát: Tiếp nhận hành vi, cách giải thích, chiến lược hoặc phản ứng của người khác

·         Tương tác: Đặt câu hỏi, trao đổi, tranh luận, hợp tác hoặc phản hồi

·         Điều chỉnh: Thử áp dụng, nhận phản hồi và thay đổi cách làm

Ba thành phần này tạo thành một vòng lặp thay vì một quá trình học một chiều.

Học tập xã hội trực tuyến hình thành qua quan sát như thế nào?

Quan sát là điểm khởi đầu quan trọng vì môi trường số cho phép người học tiếp cận rất nhiều hành vi và cách giải quyết vấn đề mà họ chưa trực tiếp trải nghiệm.

Khi quan sát một người khác thực hiện nhiệm vụ, người học không chỉ ghi nhớ hành động. Họ còn có thể hình thành hiểu biết về cách thực hiện, vì sao cách đó được lựa chọn và kết quả nào có thể xảy ra.

Quá trình này thường diễn ra theo chuỗi:

Quan sát → Diễn giải → Ghi nhớ → Thử áp dụng → Nhận phản hồi

Chẳng hạn, trong một lớp học trực tuyến, người học có thể xem giảng viên phân tích một bài toán. Người học không chỉ nhìn thấy đáp án mà còn quan sát cách xác định dữ kiện, lựa chọn phương pháp và kiểm tra kết quả. Khi gặp một bài toán tương tự, họ có thể tái hiện cách tiếp cận đó trong tình huống mới.

Điều này giải thích vì sao nội dung số có tính trình diễn như video hướng dẫn, phiên thảo luận, bài làm mẫu hoặc phiên giải quyết vấn đề trực tiếp có thể đóng vai trò lớn trong học tập xã hội. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở thông tin được nói ra mà còn ở hành vi và quá trình tư duy được quan sát.

Tương tác làm thay đổi việc học ra sao?

Quan sát cung cấp mô hình, nhưng tương tác giúp người học kiểm tra xem mình đã hiểu mô hình đó đúng hay chưa.

Trong môi trường số, tương tác có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức như hỏi đáp, bình luận, thảo luận nhóm, phản biện bài làm, cộng tác trên tài liệu hoặc nhận phản hồi từ giảng viên và bạn học.

Tác động quan trọng nhất của tương tác là tạo ra phản hồi xã hội. Người học có thể nhận ra rằng cách giải thích của mình chưa rõ, một bước thực hiện còn thiếu hoặc một giả định ban đầu không phù hợp.

Nhờ đó, kiến thức không chỉ được tiếp nhận mà còn được kiểm tra và hiệu chỉnh.

Một vòng học điển hình có thể diễn ra như sau:

1.    Người học quan sát một cách giải quyết

2.    Người học đưa ra cách hiểu hoặc cách làm của mình

3.    Người khác phản hồi hoặc đặt câu hỏi

4.    Người học nhận ra điểm đúng và điểm cần sửa

5.    Người học thử lại trong nhiệm vụ tiếp theo

Càng có nhiều vòng phản hồi có chất lượng, quá trình học càng có cơ hội chuyển từ biết thông tin sang biết cách vận dụng.

Yếu tố nào quyết định việc quan sát có tạo ra học tập?

Không phải mọi hoạt động quan sát trên môi trường số đều tự động dẫn tới học tập.

Điều quan trọng là người học phải nhận diện được hành vi hoặc cách tư duy đáng chú ý, hiểu ý nghĩa của chúng và có khả năng chuyển những gì quan sát được thành hành động của chính mình.

Có thể phân biệt ba mức độ:

·         Chỉ nhìn thấy: Người học tiếp xúc với một hành vi nhưng chưa hiểu cách thức hoặc lý do phía sau

·         Hiểu mô hình: Người học nhận ra quy trình, nguyên tắc hoặc logic của hành vi

·         Tái hiện và điều chỉnh: Người học áp dụng trong tình huống mới rồi sửa đổi dựa trên kết quả

Mức thứ ba tạo ra giá trị học tập rõ nhất vì người học đã chuyển quan sát thành năng lực thực hiện.

Bởi vậy, một môi trường học tập xã hội trực tuyến hiệu quả thường không chỉ cung cấp nhiều nội dung để xem mà còn tạo cơ hội để người học làm lại, giải thích lại và nhận phản hồi.

Môi trường số tạo điều kiện cho học tập xã hội bằng cách nào?

Môi trường số làm cho quan sát và tương tác có thể diễn ra liên tục, bất kể người học và người hướng dẫn có ở cùng một thời điểm hay không.

Một nội dung có thể được xem lại nhiều lần. Một câu hỏi có thể nhận được nhiều cách giải thích. Một bài làm có thể được phản biện bởi nhiều người. Những tương tác đã diễn ra còn có thể trở thành tài liệu để người học sau đó quan sát và học tiếp.

Điều này tạo ra một đặc điểm quan trọng của học tập xã hội trực tuyến: người học có thể học không chỉ từ người đang dạy mình mà còn từ cách những người khác suy nghĩ và phản ứng.

Tuy nhiên, môi trường số cũng làm thay đổi chất lượng của quá trình học. Nhiều tương tác không đồng nghĩa với nhiều học tập. Một cuộc thảo luận chỉ tạo giá trị khi nó giúp người học bổ sung, kiểm tra hoặc điều chỉnh hiểu biết.

Vì vậy, chất lượng phản hồi, mức độ liên quan của tương tác và khả năng áp dụng sau quan sát quan trọng hơn số lượng bình luận hay lượt tương tác.

Học tập xã hội trực tuyến khác việc chỉ tự học nội dung số thế nào?

Tự học nội dung số chủ yếu dựa vào quan hệ giữa người học và nội dung. Học tập xã hội trực tuyến mở rộng quan hệ đó thành người học – người khác – nội dung – phản hồi.

Khi tự học một video, người học có thể dừng ở việc hiểu thông tin. Khi tham gia một cộng đồng học tập, họ còn có thể nhìn thấy cách người khác giải quyết vấn đề, so sánh cách làm, giải thích quan điểm của mình và nhận phản hồi.

Sự khác biệt nằm ở nguồn hình thành tri thức.

Trong tự học đơn thuần, người học chủ yếu tự kiểm tra mức độ hiểu. Trong học tập xã hội, hành vi và phản hồi của người khác trở thành một phần của môi trường học tập, giúp người học phát hiện những điểm mà tự mình có thể bỏ qua.

Giới hạn và những hiểu lầm thường gặp về học tập xã hội trực tuyến

Một hiểu lầm phổ biến là cứ có cộng đồng, diễn đàn hoặc mạng xã hội thì sẽ có học tập xã hội.

Thực tế, tương tác chỉ trở thành một thành phần của học tập khi nó tạo ra thay đổi trong hiểu biết hoặc hành động. Một chuỗi bình luận dài nhưng không bổ sung lập luận, không kiểm chứng thông tin và không giúp người học điều chỉnh cách làm có thể tạo rất ít giá trị nhận thức.

Một giới hạn khác là chất lượng của mô hình được quan sát. Nếu người học thường xuyên tiếp xúc với cách làm thiếu chính xác, phản hồi sai hoặc lập luận không có căn cứ, họ có thể học theo cả những cách làm không phù hợp.

Do đó, học tập xã hội trực tuyến cần có cơ chế giúp người học phân biệt:

·         Hành vi đáng để học theo

·         Phản hồi có giá trị

·         Thông tin chưa được kiểm chứng

·         Cách làm chỉ phù hợp trong một điều kiện cụ thể

Giới hạn này cho thấy quan sát và tương tác cần đi cùng đánh giá và phản biện, thay vì chỉ bắt chước.

Học tập xã hội trực tuyến diễn ra khi quan sát trở thành hiểu biết, tương tác trở thành phản hồi và phản hồi được chuyển thành điều chỉnh hành vi. Người học vì thế không chỉ học từ nội dung được cung cấp mà còn học từ cách người khác suy nghĩ, hành động, giải thích và sửa sai trong môi trường số. Giá trị của quá trình này phụ thuộc vào việc người học có thể biến những gì quan sát được thành hành động mới và tiếp tục kiểm chứng hành động đó qua tương tác hay không.